Kültür Kahvesi

Yedi Kutsal Gerçek

2010-11-11T07:00:00.000-08:00

Anayurt İçinde Yapılan Göçler

2009-08-30T08:30:00.000-07:00

Moğolistan'dan idil nehrine kadar uzanan Büyük Bozkır'da Türklerin gerçekleştirdiği yer değiştirme eylemine "anayurt içinde yapılan göçler" denilmektedir. Anayurt içindeki yer değiştirmeler genellikle münferit boyların hareketlerinden ibaret olup, belli bir dönemlerde kitlesel göçlerin de gerçekleştiği olmuştur.
İç göçlerin başlıca özelliği, tıpkı dış göçler gibi zorlayıcı sebeplerden kaynaklanmış olması idi. Bunların başında doğal afetler, anayurttaki nüfusun kalabalıklaşması ve otlakların yetersizliği gelmekte idi. Bunun dışında akraba boylar tarafından yaşadıkları yerlerin istilaya uğraması, ya da yabancı ağır dış baskıya maruz kalma gibi etkenlerle Türkler değişik zamanlarda, değişik yerlere göç etmek zorunda kalmışlardır.
İç göçleri doğuran sebeplerin başında doğal afetler gelmekte idi. Bazen mevsiminde yeterli kar ve yağmurun yağmayışı, bozkırda yeterli ölçüde bitki örtüsünün yetişmesini engellerdi. Üstelik bu durum yaz aylarının sıcak geçeceğinin de habercisi idi. Zaten yeterince olgunlaşmayan otlar bu sefer yazın kavurucu sıcağı yüzünden yok olurdu. Bu da hayvanların kışlık besinlerinden mahrum kalması demekti. Mevcut durum karşısında atlı göçebeler tamamen helak olur veya yurt değiştirmek zorunda kalırlardı.
Mesela, 685 yılında, Oğuzların yurtlarında büyük bir kuraklık meydana gelmiştir. Bu kuraklıktan dolayı, atların ve sığırların onda yedisi veya sekizi ölmüştü. Oğuzlar, hayatta kalabilmek için tarla faresi avlamak ve ot kökü yemek zorunda kalmışlardır.
Büyük bozkır insanları için kuraklık kadar yağışlı ve karlı havaların da tehlikesi büyüktü. Aşırı soğuk yüzünden göçebelerin hayvanları yem ve ot bulamadan harap oluyordu, özellikle bu durum salgın hastalıkların çıkmasına yol açıyor ve kütle halinde hayvan kırımlarını meydana getiriyordu. Bazı kış aylarında ortalama 30 cm'yi bulan kar kalınlığından hayvanlar sağlıklı beslenemiyordu. Daha da kötüsü güneşten etkilendiğinde bu karların yüzeyinde dayanıklı buz köreşeler meydana gelirdi. Bu durum, kar altındaki kurumuş otlara ulaşmayı çabalayan hayvanların tırnaklarının yara olmasına, ya da o otlara ulaşamadan açlığa mahkûm kalarak ölümlerine sebebiyet veriyordu.
Bu doğa felaketinin önüne geçmenin yegâne yolu bazı Kıpçak boylarının yaptıkları gibi yazın otlan biçip kış için hayvanlarına stok yapmaktan gelmekte idi. Ancak doğulu göçebeler bunu bilmiyorlardı. Bu durum karşısında hayvanları tamamen helak oluyor ve kendilerini kurtarmak amacıyla başka yerlere göç ediyorlardı.
Mesela, Hunların ülkesinde M.Ö. 71 yılının kışında aşırı kar yağışı yüzünden açlık olmuştur. Bu nedenle her on kişiden üçü, her on hayvandan da beşi ölmüştür. Yut Hun İlinde çok geçmeden M.Ö. 68 yılında tekrar baş gösterdi. Bu defasında daha ağır hasara yol açtı ve her on kişiden altı-yedisi, her on hayvandan da altı-yedisi ölmüştür. Bunun dışında 627 yılında, Göktürk ülkesine çok kar yağmıştır. Bu yüzden koyunların ve atların büyük bir kısmı helak olmuştur.
Görüldüğü gibi, Orta Asya' da hayatı zora sokan ve kütleleri göçe zorlayan sebep, ağır doğa şartlarıdır. Sık sık meydana gelen "yuf'larla başlıca ekonomik varlıklarını yitiren Türkler, perişan oluyorlar ve güç durumlara düşüyorlardı. İşte böyle durumlarda Türk toplulukları için yeni ekonomik sahalar aramak bir zaruret halini alıyordu. Böylece, iç göçler başlıyordu.
Öte yandan bir bölgede nüfus artışı söz konusu olduğunda oradaki imkânların ihtiyaçlara cevap verememesi de iç göçleri tetiklemiştir. Aslında, Orta Asya'nın iklim ve coğrafi yapısı insanların çoğalması açından çok elverişli idi. Üstelik Türkler, toplum yapısı açısından insanların çoğalmasını engelleyen değil, aksine çoğalmaya teşvik eden bir yapıya sahip idiler. Aslında Türkler son derece dinamik ve sağlıklı bir topluk idiler. Sosyal hayatlarında aile ve akraba bağlılığına çok önem verirlerdi. Bu da göçebe hayatın zorluklarından kaynaklanan bir gereksinim olmalı ki, insanlar arasında birlik ve dayanışma olmadıkça doğa ile iç-içe olan göçebeliğin zorlu koşullarına ayak uydurmaları mümkün olmuyordu. Büyük Bozkır'daki göçebe hayat tarzı, çok sayıda insana ve insan gücüne ihtiyaç gösteriyordu. Bundan dolayı ailelerin kalabalık olması son derece önem arz ediyordu.
Bozkır geleneğine göre akraba ailelerin birliğinden oluşan boy kalabalıklaşınca türeme hakkına sahipti. Bu nedenle kalabalıklaşan bir boydan yeni bir beyin yönetiminde yeni bir akraba boy ortaya çıkardı. Bu birimler göçebe Kazaklarda "aul" olarak isimlendirilmektedir. Aullar en az ortalama 15-20 haneden oluşmakta olup, kendine ait otlaklara sahipti. Aynı uygulamanın tarihin derinliklerinde, bin-iki bin sene öncesindeki göçebelerde de söz konusu olduğu muhakkaktır. Tarihi kaynaklar Jskitlerin, Peçeneklerin, başında yöneticilerinin bulunduğu küçük birlikler halinde bozkırı dolaştıklarını yazmaktadır.
Ana yurdun topraklan sadece artan nüfus karşısında değil, çoğalan hayvanlar karşısında da yetersiz kalmıştır. Çünkü göçebeliğin kanununa göre bir ailenin asgari sayıda hayvana (koyun ve at başta olmak üzere, genellikle 60 ile 100 koyun, at, sığır, keçi ve deve) sahip olması gerekirdi. Hâlbuki hudutları diğer kabile yurtlarının hudutları ile sınırlanan otlaklar, sayısı gittikçe artan sürülere yetmiyordu.
Mesela, göçebe kültüründe, bir aile 24-25 ata sahip olunduğunda ancak varlığını sürdürebilirdi. Fakat sadece bu sürüye normal yaz aylarında en azından 2 ile 3 km2 büyüklüğünde bir otlak alanı lazım geliyordu.
S. i. Rudenko, Çin kaynaklarının "Uysunların arasında 4–5 bin at sürülerine sahip olan zenginlerin varlığından bahsettiklerini belirtmektedir.
İslam coğrafyacılarından İbn Fazlan'da Oğuzlar arasında on binlerce yılkı ve sayısız koyun sahibi zenginlerin varlığından haberdar etmektedir. Bu bilgiler dikkate alınırsa göçebe Türkler arasında yaylaların darlığı kaçınılmazdır.
Üstelik Orta Asya'nın bozkır sahalarında büyük insan kitlelerini besleyebilecek tarım sahaları hemen hiç yoktu. Otlak yüzünden boylar arasında sık sık silahlı çatışmalar meydana geliyordu. Bu sonu gelmez çatışmalarda ve itişip kakışmalarda mücadeleyi kaybeden boy veya topluluğun kendisine yeni bir yurt ve otlak araması gerekiyordu.
İç göçleri doğuran sebeplerin diğeri de boylar arasındaki siyasi anlaşmazlıklar idi. Mesela, Basmıllar, Kartuklar ve Uygurlar 744 yılında birleşerek, Göktürk iktidarına son verdiler. Yeni devleti, bunlardan Uygur İl-teber'i oluşturdu. Uygur hâkimiyeti ile anlaşamayan Kartukların büyük kısmı Kara Ertiş ve Tarbagatay bölgesindeki yurtlarından ayrılarak, Eski Gök Türk hâkimiyeti alanı içerisindeki ili ve Çu havzasına gelip yerleştiler.
Bunun dışında kardeşler arasındaki iktidar kavgası da aynı boyu ikiye bölebilirdi. Bunun başlıca sebebi, taht veraset hukukunun sık sık ihlal edilmesinden kaynaklanıyordu. Türklerde taht veraset kültürü tarihin derinliklerine dayanmakta idi (Hunlar). Bu kültür, kurulmuş olan her devletin ihtişamına göre şekil alırdı. Mesela, Göktürklerde "ulus sistemi" hâkimdi, buna göre de taht nöbet esası üzerine kurulmuştu. Tahtın ilk varisi hanın oğlu değil, kardeşi olurdu. Arkasından da yeğenin onun abisinin yerine intikali söz konusu idi.
Bununla birlikte bu düzenin sık sık ihlal edildiği de oluyor ve iktidar doğrudan babadan oğla geçiyordu. Ancak, bazen bu sistem de uygulanmaz; tahtın kime geçeceği konusunda kesin bir kanun olmadığı için, kardeş haneden üyeleri arasında da han-ı büzürg makamı için iç savaşlar başlar ve bu olay her hükümdar değişikliğinde tekrarlanırdı. Kaybeden taraf ahalisiyle birlikte yöreyi terk eder ya da akraba boyların himayesine sığınırdı.
Mesela böyle bir olay, 1172 senesinde Harezmşah İl Arslan'ın ölümü ile iki oğul Ala ü'd-din Tekiş ve kardeşi Sultanşah arasında meydana gelmiştir, il Arştan öldüğü zaman Tekiş, Cend valisi olarak makamında bulunuyordu. Küçük kardeşi Sultanşah Mahmud'un annesi Terken Hatun bundan yararlandı ve kendi oğlunu Harezm tahtına oturttu, idareyi kendi eline aldı. Tekiş'i Harezmşah'a biat etmek için davet etti. Tekiş de Harezm'e gelmeyeceğini bildirdi ve kendisinin hak sahibi olduğunu, Sultanşah'ı tanımadığını ilan etti. Hatun'un onu zorla yola getirmek için ordu şevkine hazırlanması Tekiş'in memleketi terk etmesine sebep oldu. Yakın komşusu Karahıtaylara sığman Tekiş, onlara anlaşarak kalabalık bir orduyla Gürgenc'e tekrar döndü. Karşılaşmaya cesaret gösteremeyen Terken Hatun ile oğlu Sultanşah, beraberlerinde 3–4 bin ahali ile Horasan'a doğru ayrıldılar.
Bunların dışında ağır dış baskıların neticesinde de Türk boylarının yurtlarını terk ederek göç ettikleri olmuştur. Çinliler, Kitanlar (Hıtaylar) ve Moğollar çeşitli tarihlerde Türk toplulukları üzerinde baskılarını hissettirerek, onları yerlerinden etmişlerdir. Mesela, Çin'den atılan Moğol kökenli Kitanlar, 924 yılında ötüken bölgesindeki Kırgız Kağanlığına ağır bir darbe vurdu. Bu darbeden sonra Ötüken'de tutunamayan Kırgızlar, Ertiş kaynak havzasındaki eski yurtlarına çekildiler.
Anayurt Dışına Yapılan Göçler
Türklerin anayurdun dışına gerçekleştirdiği göçler yani dış göçler; uzun süre kalmak ve yerleşmek amacıyla yabancı bir ülke sınırlarını aşarak yapılmakta idi. Bu tip göçlere Türkler tarihte mecbur kalmadıkça başvurmamışlardır. Çünkü bu ölüm kalım meselesi idi. Hiçbir göç sahası tamamen boş ve sahipsiz bir yer değildi. Göç hareketinde bulunan kitle, buradaki yerli topluluk veya devlete karşı hâkimiyet mücadelesi vermek ve bu mücadeleyi de kazanmak zorundaydı. Başka bir ifade ile göç hareketinde bulunan kitlenin yeni göç sahasındaki yerli halkı ya hâkimiyeti altına alması, ya da onu buradan sürmesi lazım geliyordu.
Bu eylemi gerçekleştirenlere de göçebeler değil göçmenler denilir. Fakat tarih boyunca öz vatanından uzaklara göç eden Türk kitleleri daima ısrar ve inatla göçebeler diye tanımlanmıştır. Hâlbuki bu göç eden kitleler, ilk topraklarını terk eden, yerleşmek amacı ile yeni bir yurt, bir ülke arayan, ileri seviyede kültürlü olan göçmen kitleleridir.
Bize göre Asya kıtasının derinliklerinden, Moğolistan bozkırlarından yola çıkıp, Güney Rusya'ya, Balkanlara, Anadolu'ya yerleşen, buraları kendisine yurt edinen Türkler göçebe değil göçmendirler.
Anayurdun dışına olan göç hareketlerinin hacmine bakarak, kısıtlı sayıdaki boyların katkısında gerçekleşen göçü "münferit göçler" ve birçok kabilelerin katkısında geçekleşen göçü "kitle göçleri" diye tasnif edebiliriz.
Genellikle bazı boyların katkısında gerçekleşen "münferit göçler"e başta insanların kendileri sebep yaratmaktadır. Bunlardan iş siyasi anlaşmazlıklar, isyan, ihtilal, iktisadi bunalım, fetih arzusu ve vatan kurma fikri en başta gelen sebeplerden idi.
Ana yurt dışına yapılan göçleri doğuran sebeplerin başında Türk tarihinde sık görülen siyasi anlaşmazlıklar gelmektedir. Kardeşler arasında ortaya çıkan taht kavgaları devletin bölünmesine sebep oluyordu. Mücadeleyi kaybeden taraf, istiklali feda edip egemenlik altına girmektense, yerini terk ederek, yeni ufuklara doğru göç etmeyi tercih ediyordu. Mesela böyle bir olay, M.Ö. 58 yılında Hun tahtında oturan Ho-han-yeh ile kardeşi Çi-çi arasında meydana gelmiştir. İç ve dış baskılara daha fazla dayanamayan Ho-han-yeh, istiklali feda edip, Çin hâkimiyetine girerek durumunu kurtarmak istedi. Bu durum Hun devlet meclisinde sert tartışmalara yol açtı. Hunlar istiklali feda edenler ve etmeyenler olarak ikiye ayrıldılar, istiklalin feda edilmesini "gülünç ve utanç verici" bulan Çi-çi ve taraftarları, Çin hâkimiyetini tercih eden Ho-han-yeh taraftarlarına karşı mücadeleye giriştiler. Fakat Çi-çi ve taraftarları, Çin'in desteğini alan Ho-han-yeh ve taraftarlarına karşı başarılı olamadılar ve mücadeleyi kaybettiler. İstiklali feda etmek istemeyen Çi-çi ve taraftarları, Batı Türkistan'a çekilerek, burada bağımsız bir Hun Devleti kurdular (M Ö. 54).
Türk tarihinde yöneticiye karşı çıkarak ülkeyi terk etme örneğini, Oğuz Yabgu Devletinden Selçuk'un ayrılık hadisesi sergilemektedir. Orada Selçuk, Oğuz Yabgusuna isyan ederek tamamıyla mahalli ve mevzi bir hareket yaratarak yandaşları ile yöreyi terk etmiştir.
Belirtildiği gibi, Türkler cihan hâkimiyetine ilişkin arzularını ve fikirlerini gerçekleştirebilecek hayat tarzına ve vasıtaya sahip idiler. Bu hayat tarzı konargöçer bir hayat; vasıta da at idi. Konargöçer hayat tarzı onlara cesaret, kuvvet ve büyük bir dinamizm kazandırmıştır. Atın sağladığı sürüt ve üstünlük duygusu da onların fetih arzularına büyük ölçüde yardımcı olmuştur. Böylece Türkler, askeri kudretin kaynağı olan at sayesinde hayret verici bir çabuklukla geniş fetih ve göç hareketinde bulunabilmişlerdir.
Tarihte birçok Türk boylarının fetih çizgisinde hareket ettiğini görebiliriz. Mesela, Oğuz Türklerinin Anadolu'ya yönelmelerinde fetih arzusu ve yeni vatan kurma fikri başlıca rol oynamıştır.
Türk göçlerini belirli gayelerden yoksun ve sonu meçhul birer macera hareketi olmaktan kurtarıp, başarılı şekilde hedeflerine ulaştıran başlıca sebep de, hemen bütün göçlerin Türk hükümdar ailelerine mensup kişiler tarafından büyük bir disiplin içinde sevk ve idare edilmesidir. Eski Türk hükümranlık anlayışına göre kutsal sayılan hanedan üyelerinin başta bulunması, onlara karşı duyulan saygı ve bağlılık, dolayısıyla Türk kitlelerinin umumiyetle birliklerini muhafaza ederek çeşitli bölgelerde tarihi misyonlarını gerçekleştirmelerini mümkün kılmıştır.
Münferit göçleri Türk yayılmacılığındaki "sızma" hareketleri olarak da görebiliriz. Yani "sızma hareketi" kendi ülkelerinde iktisadi sıkıntı içinde kalan bazı kalabalıkça boy parçalarının, ailelerin veya sağlam yapılı gençlerin yabancı devletlerde hizmet almaları suretinde belirir. Bazı insanlar göçebe hayata ekonomik sıkıntılarından dolayı uyamayarak yerleşmek zorunda kalıyorlardı. Bu şekilde dahi Türklerin katıldıkları topluluklar içinde üstün bir kabiliyet göstererek askeri kuvvetlere veya siyasi hayata hâkim oldukları, hatta devletler kurdukları bilinmektedir". (Mesela Mısır'da, Hindistan'da)

Büyük bir topluluğun kısa bir sürede yaptığı göç ise "kitle göçü" olarak adlandırılır. Kitle göçlerinin asıl belirgin özellikler gösterdiği zamanlar tabii afetler, salgın hastalıklar, nüfus artışı, otlak yetersizliği, savaş (dış baskılar) gibi zorlayıcı, önlenmesi imkânsız dış etkenlerle birlikte ortaya çıkar. Türk tarihinde "kavimler göçü" (375) olarak bilinen büyük göç hareketleri bu tip dış etkenler neticesinde ortaya çıkmıştır.
Mesela, iklim değişikliği Büyük Bozkır'da sonu kavimler göçü ile sonuçlanan büyük felaketleri doğurmuştur. Tarihi olayların şekline bakılırsa Türklerin anayurdu böyle bir felakete her zaman maruz kalmıştır. Büyük bir bölgeyi (mesela iç Asya bölgesi) kendi etkisi altına alabilen siklon değişimleri bölgenin alışageldik iklim şartlarının ve bitki örtüsünün değişmesini sağlamıştır. Mesela, L. N. Gumilev'in tespitlerine göre, II. yüzyılda Atlantik siklonlarının doğuya giden güzergâhlarını kıtanın iç kısımlarına çevirmesi ile İç Asya bölgesine yağmur ve kar yeterli ölçüde yağmaz olmuştur. Bunun neticesinde irili ufaklı nehirler kurumaya başlar. Aral Gölü de bozkırdan gelen nehirlerden beslenemez olmuş ve suyu çekilmiştir. III. Yüzyıla gelindiğinde ise görülmemiş boyutta bir kuraklık yaşanır. Bunu neticesinde iç Asya bölgesinin yerlileri Ugorlar büyük Obi nehri üzerinden kuzeye yönelirler. Samoyedler ise Yenisey boyunca ilerleyerek Büyük Bozkır'ın ağzına, tundralara ulaştılar ve kuzey ren geyiklerini ehlileştirerek bu vahşi hayvanların yerlerini kendilerine vatan edinirler. Kuraklıktan Balhaş gölü de kendi nasibini alıyor. Neticede civarında yaşayan Vusunlar Tiyanşan dağlarına doğru harekete koyuluyorlar.
Öte yandan Orta Asya'daki Türk toplulukları üzerinde dış baskılar da anayurdu- terk etmeye zorlamıştır. Mesela, Cengiz Han önderliğindeki Moğol baskısı bunlardan biri idi. Moğolların önünden kaçan Türk boyları, uzun bir göç hareketine girişerek, gelip Anadolu'ya sığındılar.
Türk toplulukları, sadece dış baskılara değil, aynı zamanda birbirlerinin baskılarına da maruz kalıyorlardı. Hatta dış baskılardan çok iç baskılarla meydana gelen göçün sayısı daha fazla idi. özellikle, Karadeniz'in kuzeyine, Orta Avrupa'ya ve Balkanlara olan göçler, hep Türk topluklarının birbirlerini itmeleri ve yerinden etmeleri sonucunda meydana gelmiştir.
Mesela, Sabar (Sibir) Türkleri, V. yüzyılın ikinci yarısına doğru İli nehri havzasındaki yurtlarında Avarlarm baskılarına maruz kaldılar. Bu baskı üzerine yurtlarını terk ederek Kazak bozkırlarına geçen Sabarlar, buradaki Ogur Türklerini batıya sürüp, onların topraklarına yerleştiler. Sabarlar, Kazak bozkırlarında yarım asır kaldıktan sonra tekrar harekete geçtiler. Onoğurları ve Macarları batıya iterek, Kafkasların kuzeyinde bulunan Etil ve Don nehirleri arasındaki bölgeye sahip oldular.
Sabarlardan sonra aynı baskıya bu defa Avarlar maruz kaldılar. Göktürkler, 552 ve 555 yıllarında olmak üzere arka arkaya vurdukları iki darbe ile Orta Asya'daki Avar hâkimiyetine tamamen son verdiler. Göktürk darbesinden sonra Orta Asya'yı terk eden Avarlar, kendilerine emin bir yurt bulabilmek için batı istikametinde uzun bir göç hareketine giriştiler. 557 yılında Etil nehrini geçerek Kafkaslara ulaşan Avarlar, Göktürklerin kendilerini takip ettiklerini duyunca, bu bölgeden de ayrılarak, Orta Avrupa'nın yolunu tuttular. Karpatların çevrelediği Macar ovalarına gelip yerleştiler. Avarlar, burada bir devlet kurarak, 805 yılına kadar siyasi varlıklarını devam ettirdiler.
Birbirlerini itmek ve yerlerinden çıkarmak suretiyle zincirleme bir göç hareketi de Peçenek, Oğuz ve Kuman Türkleri arasında meydana geldi: Issıg ve Aral gölleri arasındaki yurtlarında VIII. yüzyıl içinde Karluk ve Oğuz Türklerinin saldırılarına uğrayan Peçenekler, Yayık ve Etil nehirleri arasındaki bölgeye çekildiler. Peçenekler, burada da rahat olamadılar; Hazar ve Oğuz Türklerinin baskılarına maruz kaldılar. Kendilerinden önceki Türk topluluklarının yaptığı gibi Etil nehrini geçen Peçenekler, Macarları batıya iterek, Kuban ve Don nehirleri arasındaki bölgeye hâkim oldular. Bundan sonra Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara yayılan Peçenekler, doğudan gelen Uzların (Oğuz) baskısı ile Tuna nehrini geçip (1065) Balkanlara dağıldılar.
Uzlardan sonra da bu zincirleme baskılar ve göçler devam etti. Bu defa Uzların arkasında Karadeniz'in kuzeyine Kuman (Kıpçak) Türkleri geldiler. Kumanlar, Uzları Balkanlara itmekle kalmadılar, kendileri de onların arkasından bu bölgeye indiler.
Ç-) GÖÇLERİN TOPLUMSAL HAYAT ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ
Göç meselesi, fert veya toplum tarafından icra edilen bir yer değiştirme hareketi olmakla birlikte, bu konunun asıl önemli olan yönü doğurduğu sosyal, kültürel, siyasi, demografik ve ekonomik değişikliklerde yatmaktadır.
Orta Asya'da henüz Tunç Çağı'ndan başlayarak kuzey ve doğudaki bölgelerde hayvancılıkla uğraşan kabilelerin tarım havzası halklarıyla ilişkileri oluşmuştur. Göçebeler her ne kadar aynı yerde uzun süre kalamazlar ve ziraatla uğraşmazlar ve yerleşik veya yarı göçebe hayat tarzını pek benimsemezlerse de, yerleşik hayatın ve mallarına ihtiyaç duymaktaydılar. Bu ihtiyaç karşılıklı idi. Çünkü hayvancılıkla uğraşanlarla tarımla uğraşanlar birbirlerinin ürettikleri ürünlere karşılıklı ihtiyaç duymuşlardır. Bu nedenle yerleşik hayat karşısında göçebeliğin aksettirdiği savaşçılık ruhu onları göç esnasında her zaman yerleşik hayatın hâkim olduğu bölgeler üzerinden geçmelerin} sağlamıştır. Bu yüzden Orta Asya'nın Yedi Su, Talaş ve Sır Derya yöreleri göç hareketlerinin güzergâhı olmuştur.
Türkler göç esnasında çevredeki kalıplaşmış düzenin değişmesinde büyük rol oynamışlardır. Göç eden Türkler öncelikle çevrenin değişiminde ormanlık arazilerin ve bağların yok edilmesi, ikinci olarak da ziraatın yerine hayvancılığın yaygınlaşmasına neden olmuştur. Göçebeler kanalları veya arıkları tıkamışlar ya da nehir boylarında hayvanları sulamak için nehrin hızını kesmişler, böylece nehir kenarlarında bataklıkların oluşmasına ve nehir istikametinin değişmesine neden olmuşlardır, özellikle Doğu Rusya ormanlık alanları göçmen Türklerin gelişi dolayısıyla şeklini değiştirmiştir.
Fakat bunlardan dolayı göçebelerin var olunanı yok etmeye meyilli olduğu sonucuna varılmamalı, sadece bunun hayvancılıkla uğraşan toplumun göç esnasındaki telaşından ya da bulundukları yörelerde kalıcı olmayışından kaynaklanmıştır. Yoksa atlı-göçebelerin hayat tarzında doğayı korumak, meraları planlı kullanmak önemlidir.
Göçebelerin yürüttüğü istilalar sadece onların komşuları olan yerleşik hayat sürdüren halka değil, aynı zamanda kendi mal ve canlarına mal oluyordu. Çünkü böyle savaşlar uğruna muazzam kaynaklar sarf ediliyordu. Bu durum da ister istemez göçebelerin sosyo-ekonomik yapısının yıpranmasına ve iktisadi açıdan zayıflamasına neden oluyordu. Bu gerçekler sadece istilacı göçebeler için değil, savaş yürüten tüm devletler için geçerlidir.
Aslında, sadece kendi aralarındaki otlak mücadelelerini istisna tutarsak, göçebe toplum gelişmesi için istila seferlerine ihtiyaç duymamaktadır. Tabiî ki, göçebeler üretim şeklini doğal yollarla da geliştirebilirlerdi. Mesela verimli hayvan cinslerini geliştirerek (bazı göçebeler bununla uğraşmışlardır), belli bölgeleri sulayarak suni yaylaları yaratmak (bu tür girişim, göçebeler için verimli değildi), üretim aletlerinin geliştirilmesi ve son olarak ta yaylaların genişletilmesi, işte bu sonuncuda göçebelerle komşuları arasında çelişki meydana çıkmaktadır. Göçebeler bu çelişkilere kendi ekonomik durumlarını dolaysıyla hayatlarını sürdürebilmek için girişiyorlardı. Göçebelerin toplu göçleri bu gibi nedenlere dayanmakta idi. Bu göçlerin olaysız gerçekleşmeyeceği de bir gerçekti.
Step boylan kaybedilen her savaştan sonra çoğunlukla galip kavme katılmakta, her ne kadar yeni boy birliği dâhilinde ayrı bir grup oluştursalar da, bir daha eski adlarıyla değil de, galip kavmin adıyla yer almakta idiler. Bu durum, mağlup boyların kesin olarak yok oldukları ve stepten tamamen silindikleri gibi bir yanlış bir izlenim uyandırmaktadır. Galip boylarla birlikte yenilen kavmin her bir boyunun sürüklenmeyişi, ancak hayvanlarının kaybedilmesi yüzünden veya diğer nedenlerle daha ileriye gitmeye muktedir olmayan boyların yüzyıllar geçse dahi eski iskân yerlerinin yakınında oturmaları da bozkır tarihinin aynı karakteristik ve tekrarlana gelen bir safhasıdır. Daha uzağa göç etmek gerektiğinde göçebe kavimlerin, kendi birkaç boyunu, üstelik yeni yurdun işgaline muvaffak olunamadığı takdirde, geride bırakılan boyların eski iskân yerlerinin mülkiyetini teminat altına almaları amacıyla arkada bırakmaları da bozkır tarihinin iyi bilinen olayıdır. Daha sonra çok kez arkada kalan boylar, boy birliğinin uzaklara taşman diğer boylarıyla bir daha asla birleşemezler, ancak terk edilen sahayı eline geçiren yeni göçebe kavmin boyları arasında erirler.
Türkler, çok geniş bir coğrafyaya uruklar ve boylar halinde yayılmışlardır. Fakat çoğu kez yeterli nüfus yoğunluğuna sahip olamadıkları için yerli topumlar içinde kendileri eriyip gitmişler, milli kimliklerini kaybetmişlerdir.
Özelikle Anayurttan çıkan Türklerden kuzey yolunu izleyenler, Oğuzlar, Peçenekler, Kıpçaklar gittikleri yerlerde zamanla Hıristiyan komşuları tarafından eritilmiş, onlara asimle olarak kaybolmuşlardır.

TÜRKİYE SELÇUKLULARI DÖNEMİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET

2009-08-29T08:40:00.001-07:00

TÜRKİYE SELÇUKLULARI DÖNEMİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET
1. DEVLET YÖNETİMİ: Selçukluların devlet yönetiminde de Karahanlı devlet teşkilatı model alınmıştır. İslamiyet’ten sonra ise devletler hanedan ismiyle adlandırılmıştır.
a) Hükümdar ve Saray: Sulatanlık babadan oğla geçerdi. Hanedan mensubu olma şartı vardı. Başkentte otururdu ve melikler vilayete yollanırdı. Sulatan devlet işlerini yürütmede, adalet ve halk refah ve huzurunu sağlamakla yükümlüydü. Devlet teşkilatı doğrudan ona bağlıydı ve yasama görevi yapardı.
b) Merkez Teşkilatı: Merkezin bütün işleri divanda yürütülürdü.
1. Büyük Divan: Sultan veya vezir başkanlık ederdi ve devlet merkezinde bulunurdu. Bütün devlet işleri burada görüşülür ve karara bağlanırdı. Toplantı salonuna “sofa” denilirdi.
2. Niyabet-i Saltanat: Güvenilir yönetici veya kumandandan seçilirdi. Sulatan olmadığı zaman işleri bu kişiler yürütürdü.
3. İstifa Divanı: Devletin mali işleri görüşülürdü.
4. Arz Divanı: Ordunun aylık ve teçhizat işleri görüşülürdü.
5. Tuğra Divanı: Devletin iç ve dış yazışmaları hazırlanırdı.
6. İşraf Divanı: Askeri yargı dışında kalan tüm mali ve idari işler yürütülürdü.
7. Pervanecilik Divanı: Büyük divanda dirlikle ilgili kararları düzenlerler ve arazi defterlerine geçerler.
c) Taşra Teşkilatı: Ayrılan vilayetlerin başında melikle, vali veya emirler bulunurdu. Küçük birer divanları yer alırdı. Melikler büyük divana değil doğrudan padişaha bağlıydı.
d) Beyliklerde Yönetim: Beyliklerin başında Ulubey vardı. Statü ile belirlenirdi. Beyliklerin taşra yönetiminde Mirliva ve Kadı atanırdı. Mirlivalar siyasi otoriteyi, Kadılar yargı gücünü temsil ederlerdi.

e) Askeri Teşkilat:
1. Merkez: Ordu; hassa, dirlik, tümen ve tabi devlet olmak üzere 4 unsurdan oluşurdu. Hassa birlikleri çeşitli kavim ve birliklerden alınan esir ve kölelerden oluşurdu. Sarayda özel olarak eğitilir ve doğrudan sultana bağlı olan bu askerler yaya ve atlılardan oluşurdu. Seçkin kumandanlar tarafından yönetilirdi.
2. Dirlik Askerleri: İktidardan geçimini sağlayan devletin esasını oluşturan tamamı Türk olan askeri birliklerdir.
3. Türkmen Birlikleri: Sınır bölgelerdeki uç beylerin askerleridir ve en vurucu güçlerdir.
4. Bağlı Askerler: Konya’ya çeşitli şekillerle bağlanmış ülkenin askerleri olup Selçukluya bağlıydılar.
5. Deniz Kuvvetleri: Temeli İzmir’deki Çaka Bey Tarafından atılmıştır. Liman kentleri ele geçirilince donanma oluşturuldu ve tersaneler kurulmaya başlandı.
f) Adliye Teşkilatı: Yargı sistemi Şer’i ve örfi olarak ikiye ayrılırdı. Şer’i İslam Fıkhına dayalı idi. Başkadı Konya’da oturur ve tüm kadılardı denetlerdi. Evlenme, boşanma, borç davaları gibi konulara bakardı. Örfi ise; geleneklere göre düzenlenen kurallardan oluşmaktaydı.
g) Haberleşme Teşkilatı: Sürekli bir haber alma teşkilatı vardı. Posta teşkilatı sivil ve askeri olanlara hizmet edecek şekilde organize edilmiştir. Gizli istihbarata önem verilmiştir.
h) Toprak İdaresi: Toprak devletin malıdır. Bu araziler görev karşılığında yüksek dereceli devlet görevlilerine verilirdi. Toprak idaresi 4’e ayrılmıştır.
1. Has Arazi: geliri sadece sultana ait olan arazidir.
2. İkta Arazi: Aylık almayan kiracılardır karşılığında askerleri beslerler. Topraklar geri alınabilirler
3. Mülk Arazi: Miri araziden başarılı devlet adamlarına verilmiş arazidir. Özel mülkiyettir.
4. Vakıf Arazi: Miri ve mülk arazilerden ayrılan gelirlerin bir kısmı vakıflara bağışlanırdı.
II. Din ve İnanış: Müslümanlardı. Dini hayatın geliştirilmesi için çaba göstermişlerdir. Cami ve medreseler yaptırmışlardır. Bazı Tasavvuf ve Tarikatlar Türkiye’de uygun ortam bulmuştur. Bunlar: - Türk Tasavvufu - Ekberilik -Babailik - Bektaşilik -Nakşibendîlik -Mevlevilik
III. Sosyal ve İktisadi Hayat: Türkler Anadolu’ya geldiklerinde Rum Ermeni ve Süryaniler vardı. Onları kendi egemenliklerine alarak dinde serbest bıraktılar. Anadolu’ya gelen Türkler 3’e ayrılır.
1. Türkmenler: Konargöçerdir. Boylar halinde sınırda yaşarlar ve hayvancılıkla uğraşırlardı.
2. Köylüler: Çiftçilikle uğraşıp hayvan beslerlerdi. Toprak üzerinde kiracı veya yarıcıydı.
3. Şehirliler: Şehir surlar ile çevriliydi ve memur öğrenci ve ticaretle uğraşanlar otururlardı. Şehrin içinde kale, Pazaryeri, çarşı, camii hamam vb. yapılar bulunurdu.
İktisadi hayat ise; ziraatı, sanayi ve ticaret olmak üzere üçe ayrılırdı.

ERZURUM KONGRESİ

2009-08-29T08:38:00.000-07:00

Kongreye; Erzurum, Trabzon, Sivas, Bitlis ve Van illerini tem¬sil eden 54 temsilci katıldı. Elazığ, Diyarbakır ve Mardin vali¬leri temsilcilerini kongreye göndermediler. Kararlan
1. Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür bölünmez.
2. işgalcilere karşı İstanbul hükümetinin kayıtsız kalması du¬rumunda derhal geçici bir hükümet kurulacaktır. Bu hükümet' milli bir meclis seçecektir. Milli Meclis toplanana kadar görev ya¬pacak bir TEMSİL HEYETİ oluşturulacaktır.
3. Manda ve himaye kabul edilemez.
4. Milli iradeyi hâkim kılmak esastır.
5. Azınlık unsurlara siyasi egemenliğimizi sınırlayıcı ve top¬lumsal dengeyi bozucu ayrıcalıklar verilemez.
6. Ulusal irade padişahı ve halifeyi kurtaracaktır.
7. Derhal meclis toplanmalı hükümet çalışmaları meclis de¬netimine girmelidir.
Önemi:
 Manda ve himaye reddedilerek ilk kez ulusal egemenliğin ko¬şulsuz olarak gerçekleştirilmesine karar verilmiştir.
 Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk cemiyetinin tertiplediği böl¬gesel bir kongre olmasına rağmen Milli nitelikli ararlar almış¬tır.
 Temsil heyeti ilk kez burada oluşturulmuş, başkanlığına Mus¬tafa Kemal seçilmiştir.
 Yeni bir devletin kurulmakta olduğu açıklanmış, yeni Türk devletinin temelleri atılmıştır.
 Erzurum kongresi Mustafa Kemal'in sivil olarak yaptığı ilk ça¬lışmadır.
 Erzurum kongresi amaç ve karakter olarak bölgesel, alınan kararlar ve sonuçları yönüyle millidir.
 Kongre çalışmaları devam ederken İstanbul Hükümeti 30 Temmuz 1919da Mustafa Kemal ve Rauf Bey hakkında tu¬tuklama kararı çıkardı.
Sonuçları:
 Erzurum kongresi yöresel direniş örgütlerinin bir çatı al¬tında toplanabileceğini ilk kez kamuoyuna gösterdi
 Artık bundan sonra İstanbul hükümetinin buyrukları Ana¬dolu'da geçmiyordu. Çünkü doğu illerinin bir Temsil Kurulu vardı.

SİVAS KONGRESİ (1–4 Eylül 1919)

2009-08-29T08:36:00.000-07:00

Kongrenin toplanmasını engellemek amacıyla Fransızlar ve Osmanlı yönetimi bazı önlemler almışlardı.
Elazığ valisi Ali Galip'te kongreyi basmakla görevlendiril¬mişti. Ancak başarılı olamadılar.
Kongre'de,
Erzurum'da alınan kararlar aynen kabul edilmiştir.'
Erzurum Kongresinden farklı olarak tüm ülkeden delegeler katılmıştır.
Bundan dolayı milli bir kongre niteliği vardır.
Başlıca kararlar:
1. Milli sınırlar ve Misak-ı Milli'nin esasları tespit edilmiştir
2. Manda ve himaye kesin olarak reddedilmiştir.
3. Mondros'tan sonra kurulan ulusal cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirilmiştir.
4. Temsil heyetinin yetkileri genişletilmiş, üye sayısı artırıl¬mış ve tüm vatanı temsil eder hale getirilmiştir.
5. Meclis-i Mebusan'ın toplanması için İstanbul’a baskı ya¬pılacaktır.
6. Ali Fuat Paşa Batı cephesi Kuvay-i Milliye komutanlığına tayin edilmiştir. (9 Eylül 1919)
7. Haftada iki kez yayınlanmak üzere İrade-i Milliye Gaze¬tesi çıkarılacaktır. (Milli mücadelenin ilk yayın organıdır.)
 Ali Fuat Paşanın Batı Anadolu Kuvay-ı Milliye komutan¬lığına getirilmesi ile Temsil Heyeti yürütme yetkisini ilk kez kullanmış oluyordu.
Sonuçları:
 Damat Ferit hükümeti daha fazla direnemeyerek istifa et¬ti. Yerine daha ılımlı olan Ali Rıza Paşa Hükümeti kuruldu.
 Temsil heyetinin İstanbul hükümeti üzerindeki ilk etkisi Da¬mat Ferit Paşa hükümetinin istilasıdır.
 Sivas Kongresi'nden etkilenen Sivaslı kadınlar; Anadolu Kadınları Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti"ni kurdular.

1. dünya savaşı

2009-08-29T08:35:00.004-07:00

CEPHELER
Topraklarımızda Savaştığımız Cepheler
1.Kafkas Cephesi
2 Çanakkale Cephe
3 Kanal Cephesi
4 Irak Cephesi
5. Filistin Cephesi
6. Hicaz-Yemen Cephesi
7. Suriye Cephesi
Topraklarımız dışında Savaştığımız cepheler
1. Makedonya 2. Galiçya 3 Romanya
Doğu ve Kafkas Cephesi Cephenin Açılma Nedenleri;
1- ittihatçıların Anadolu'daki Türklerle Orta Asya’daki Türk¬leri birleştirmek istemeleri
2- Almanların Bakû petrollerini ele geçirmek istemesi
Osmanlı Devleti’nin ilk taarruz cephesidir. Osmanlı orduları bu cephede Ruslara karşı savaştılar. Gerekli hazırlıkların yapılmayıp tedbirlerin alınmaması nede¬niyle Türk ordusu iklime mağlup olmuştur Sonuçta. Erzurum. Muş. Bitlis, Trabzon. Erzincan ve Van Rus işgaline uğradı Çanakkale başarısından sonra Diyarba¬kır'a gönderilen Mustafa Kemal, burada Rus ileri harekâtının durdurulmasında ve Muş'un kurtarılmasında etkili oldu. Bu sırada doğuda Ruslardan destek alan Ermenilerin katlı ama girişmesi ü/erine çıkarılan 1915 Tehcir (göç) Kanunu ile Ermeniler güvenli olan yerlere göç ettiler. Rusya'da çıkan Bolşevik İhtilali Rusya'nın savaştan çekilmesine neden oldu. İmzalanan 3 Mart 1910 Brest Lıtowsk Antlaşması ile bu cephe kapanmıştır Böylece bu cephe Osmanlı devleti lehine sonuçlandı Doğu Anadolu'da birik sağlandı
Kanal Cephesi
Almanya'nın isteğiyle Süveyş Kanalı'nda açılan bir cephedir Amacı İngiltere’nin Hindistan sömürge yollarıyla bağlantısını kesmektir. Bu cephede başlayan mücadeleler Temmuz 1916'de Osmanlı devleti aleyhine sonuçlandı
Çanakkale Cephesi
19 Şubat 1915’te başlayan Çanakkale harekâtı itilaf devletlerinin. Osmanlı devleti saf dışı bırakmak Rus ordusuna gerekli asken yardımı ve malzemeyi ulaştırmak Balkan Devletleri'ni savaşa çekmek Savaşı kısa zamanda sonuçlandırmak gibi önemli amaçları vardı. 18 Mart 1915 günü başlayan asıl hücumları sonuçsuz kaldı itilaf donanmasını bozguna uğradı Boğazı geçemeyeceğini anlayan itilaf devletleri, Gelibolu'ya asker çıkardılar Gelibolu'daki mücadeleler sekiz ay kadar devam etti. Mustafa Kemal’in 19. Tümen Komutanı olarak bulunduğu Türk ordusu. Conkbayırı ve Anafartalar'da zaferler kazana¬rak düşman ilerleyişini durdurdu. İngiliz ve Fransız güçlen 8-9 Ocak 1916da Çanakkale'yi tamamen boşalttılar.
Sonuçları:
 I. Dünya savaşı uzadı.
 Düşman Çanakkale'yi geçemedi ve Rusya'ya yardım ulaştıramadı
 Mustafa Kemal’in tanınmasına ve Milli Mücadele’nin lideri ol¬masına ortam hazırladı.
 Savaş sırasında gizli antlaşmalar ilk kez ortaya çıktı.
 Yarım milyona yakın insan hayatını kaybetti
 Balkan devletlerinin tutumları değişmiş, Bulgaristan ittifak Devletlerinin yanında savaşa girmiştir (Amacı; I. Balken ta¬vası sonunda kazandığı toprakları tekrar alabilmektir.) İtilaf devletten güçlerini Çanakkale'ye yığdıklarından Alman¬ya rahatladı.
Filistin Cephesi
Osmanlı Devletinin kanal harekâtında başarılı olamaması üzerine üstünlük İngiltere’ye geçmiş İngiltere, Araplarla işbirliği yaparak Osmanlı ordusunu Şam'a kadar çekilmeye zorlamıştır.
Irak Cephesi
Bu cephe İngilizler tarafından açıldı. Amaç. Kuzey yönünde ilerleyip Kafkaslardaki Rus kuvvetle-riyle birleşmekti. Böylece Türk kuvvetlerinin İran’a girerek Hindistan'ı tehdit et¬mesini önlemiş olacaktı. İngiltere ayrıca Abadan petrollerini korumak istiyordu. Kasım 1918'te Türk kuvvetleri Amarada İngilizleri yendiler Ancak sonuçta Türk ordusu başarısız oldu ve İngilizler Bağdat’ı işgal ettiler
Yemen - Hicaz Cephesi
Türk birlikleri bu cephede hem İngilizlerle hem de ayaklanan Araplarla savaşmak zorunda kalmıştır. Bu cephedeki savaşlar İslam dünyasında ümmetçilik düşün¬cesinin sona erdiğini, yerine milliyetçiliğin güçlenmesine se¬bep olmuştur
Suriye Cephesi
Filistin Cephesinin devamıdır. Mustafa Kemal bu cephede Yedinci Ordu Komutanı olarak bulunuyordu. Mustafa Kemal, Halep'in kuzeyinde bir savunma hattı kurarak İngiliz ve Arapların saldırılarını önledi

İSLÂMİYET’TEN ÖNCE ORTA ASYA’DA KURULAN TÜRK DEVLETLERİ

2009-08-29T08:35:00.003-07:00

I. SİYASİ TARİH
Orta Asya’dan yapılan ilk Türk göçlerinin sebepleri:
• İklimin olumsuz yönde değişmesi
• Türklerin kendi aralarındaki mücadele
• Salgın hayvan hastalıkları
• Nüfus artışı
• Yeni yerler ele geçirme isteği
• Çin’in baskısı
İlk Türk göçlerinin sonuçları:
• Türk kültür ve uygarlığı geniş alanlara yayılmıştır.
• At sayesinde kısa sürede geniş alanlara yayılma ve çok sayıda devlet kurulması, Türk tarihînin bir bütün olarak incelenmesini zorlaştırmaktadır.
A.ASYA HUN İMPARATORLUĞU
• Bilinen ilk Türk devletidir.
• Orta Asya’da günümüzde Moğolistan sınırları içinde kalan Ötügen Bölgesi’nde kurulmuştur. Bu bölgeyi Orta Asya Türkleri kutsal saymışlardır.
• Yazı kullanmadıkları için, haklarında bilgiyi Çin kaynakları vermektedir.
• Bilinen ilk hükümdarı Teoman’dır. İpek Yolu egemenliği için Türklerin Çin’e yaptıkları akınları o başlatmıştır. Çinliler, akınları durdurmak için M.Ö. 214’te Çin Seddi’nin yapımına başlamışlardır.
Teoman’dan sonra Asya Hunlarının başına oğlu Mete geçmiştir. Onun döneminde:
• Türk siyâsî birliği sağlanmıştır.
• Kağana danışmanlık yapan Kurultay (Kengeş) Meclisi kurulmuştur (1).
• Çin yenilgiye uğratılarak, vergiye bağlanmış, İpek Yolu egemenliği sağlanmıştır.
• Asya Hun İmparatorluğu en parlak dönemini yaşamıştır.
• Mete, M.Ö. 209’da, günümüz ordularında kullanılan onluk, binlik, yüzlük sistemi yaratmıştır. Bu arada, Çin’i defalarca yenmesine rağmen, yoğun Çin nüfusu içinde Türklerin erimesini önlemek için, bu ülkeye yerleşmeyi düşünmemiştir.
• Oğuz Kağan Destanı Asya Hunlarından kalmadır. Oğuz Kağan’ın Mete olduğu iddia edilmektedir.
Kavimler Göçü (M.S. 375)
Asya Hun İmparatorluğu’nun parçalanmasından sonra Hunlardan bir bölümü batı yönünde ilerlemeye başlamış, önlerine çıkan kavimleri Avrupa içlerine doğru göçe zorlamışlardır. Bu olay, Avrupa ve dünya târihinde önemli sonuçlar yaratmıştır:
• Roma İmparatorluğu, 395 yılında Doğu (Bizans) ve Batı olarak ikiye ayrılmış, Batı Roma İmparatorluğu 476’da yıkılmıştır.
• Çok sayıda topluluk ırkî olarak kaynaşmış, günümüz Avrupa milletleri oluşurken, Avrupa devletlerinin de temeli atılmıştır.
• İlk Çağ bitmiş, Orta Çağ başlamıştır.
• Merkezî krallıklar gücünü yitirerek, feodalite(derebeylik) rejimi ortaya çıkmış, Avrupa’da Orta Çağ boyunca egemen olmuştur. Kilise de güç kazanmış, (i)skolastik düşünce (dayatmacı, baskıcı) çağa damgasını vurmuştur.
• Avrupa 100 yıl boyunca karışıklık yaşamıştır.
• Avrupa Hun Devleti kurulmuştur. En önemli hükümdarı Attila’dır. Bizans’ı vergiye bağlamıştır.
• Avrupalılar, onluk sistem ve devlet idâre teşkilâtını Avrupa Hun Devleti’nden öğrenmişlerdir.
• Kavimler Göçü ile Avrupa’ya Türk veya Türklerle akraba Hunlar, Avarlar, Macarlar ve Peçenekler girmiştir.
B.GÖKTÜRKLER
1- I.GÖKTÜRK KAĞANLIĞI
• Hunlardan sonra Orta Asya’ya egemen olmuşlardır.
• Kurucusu Bumin Kağan’dır. Avarların Ötügen Bölgesi’ndeki egemenliğine son vererek, Türk boylarını bir araya getirmiştir. İpek Yolu’nu ele geçirmiş, Çin’i vergiye bağlamıştır.
• En parlak dönemini Mukan Kağan yaşatmıştır.
• İran’da kurulan Sâsânî Devleti ile iş birliği yaparak Hindistan’ın kuzeyinde Akhun Devleti’ni (Kavimler Göçü sırasında Hun Türkleri tarafından kurulmuştur) yıkmışlardır. Sâsânîlerin İpek Yolu üzerinde etkili olmaları üzerine Bizans ile iş birliğine girerek Sâsânîleri yenmişlerdir. Sâsânîlerin yenilmesi, Dört Halife Dönemi’nde Müslümanların İran’ı kolayca ele geçirmesini sağlamıştır.
• Çin’in “böl-yönet-yut” politikası sonucu, I. Göktürk Kağanlığı 587 yılında ikiye ayrılmış, ardından Çin egemenliğine girmişlerdir.
2- II.GÖKTÜRK KAĞANLIĞI (KUTLUKLAR)
• Kutluk Kağan tarafından kurulmuş, Çin vergiye bağlanmıştır.
• Bilge Kağan ülkeyi kardeşi Kültigin ile birlikte yönetmiş, Türk târihindeki ilk vezir olan Tonyukuk’un da yardımı ile Göktürkler en güçlü dönemlerini yaşamışlardır. Orhun Yazıtları bu üçlü adına dikilmiştir (2).
• Kutluk Kağanlığı, Karluk, Basmıl ve Uygur Türklerinin ittifakı sonucu 742’de yıkılmıştır.
Göktürklerin önemli özellikleri:
• “Türk” adı ile kurulmuş ilk Türk devletidir.
• Ergenekon Destanı Göktürklerin kuruluş efsanesidir.
C.UYGURLAR
• Ötügen ve ardından Doğu Türkistan’da devlet kurmuşlardır. Çinlilere karşı Müslüman Araplarla iş birliği yapmış, Müslümanların 751 Talas Savaşı’nı kazanmasında etkili olmuşlardır. Çin’in Orta Asya’daki egemenliğini kırdığı ve Çinlileşmesini önlediği gibi,Türklerin Müslümanlığa girmesi sürecini de başlatmıştır savaş.
• Uygur Kağanlığı, Kırgız Türkleri tarafından 840’da yıkılmıştır. Uygurların bir bölümü Çin’in Kansu bölgesine yerleşerek Sarı Uygur adını almışlardır; günümüzde varlıklarını sürdürmektedirler. Doğu Türkistan’a göç eden Uygurlar, burada Turfan Uygur Devleti’ni kurmuş, uygarlık alanında gelişme göstermişlerdir. Devletleri Cengiz Han tarafından yıkılmışsa da, Moğol imparatorluğu’nda önemli görevlere gelmiş, Moğolların önemli bir bölümünün Türkleşmesini sağlamışlardır. Özbek Türkleri bu şekilde ortaya çıkmıştır. Günümüzde, Çinlilerin Sinkiang (Sincan) adını verdikleri Doğu Türkistan’da Çin egemenliği altında en az 30 milyon Müslüman Uygur Türkü yaşamaktadır.
Uygurların önemli özellikleri:
• Konar-göçerliği bırakarak yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. Toprağa bağlı tarım ve ticaretle uğraşmış, Doğu Türkistan’da,Turfan, Beşbalık, Kuçan, Karaşar ve Ordubalık şehirlerini kurmuşlardır. Karabalgasun da denilen Ordubalık ilk Türk şehridir (2).
• 18 harfli Uygur alfabesini oluşturmuşlardır.
• Özgün Türk mimarisi ve heykellerinin ilk örneklerini vermişlerdir.
• Millî Gök-Tanrı Dini’ni bırakarak Mani ve Buda dinlerine girmiş, savaşçı yanları bundan olumsuz etkilenmiştir.
• Orta oyunu sahneleyerek, Türk tiyatrosunun ilk örneğini vermişlerdir.
• Çin’den kâğıt ve matbaayı alarak geliştirmişlerdir.
• Mani Dini’ne ait olan duaları Türkçeye çevirmişlerdir.
• Yaratılış ve Göç destanları Uygurlara aittir.
• Balasagun ve Şine-Usu yazıtları günümüze ulaşmıştır.
D.İSLÂMİYET ÖNCESİ TÜRKLERE İLİŞKİN DİĞER ÖZELLİKLER
• Türgişler (Türkeşler,Türgeşler), Türklere ait ilk parayı kullanmış, şehir kültürünün Türkler arasında yaygınlaşmasında etkili olmuşlardır. Ayrıca, Orta Asya Türklerinin Araplaşmasını önlemişlerdir.
• Avarlar, İstanbul’u kuşatan ilk Türk topluluğudur.
• Hazar Türk Kağanlığı Musevîliği kabûl etmiştir.
• Manas Destanı Kırgız Türklerine aittir.
• Alper Tunga ve Şu destanları İskitlere(Sakalar) aittir. Mezarların başına dikilen ve ölünün hayatta iken öldürdüğü düşman sayısını temsil eden “balbal” adı verilen taşlar İskitlerde yaygınlık göstermiştir.
• Günümüzde Türkmenistan, İran, Irak, Suriye, Azerbaycan, Türkiye, Kıbrıs ve Balkanlarda yaşayan Türklerin atası Oğuzlardır. En çok ve önemli Türk devletini Oğuzlar kurmuştur. Müslüman olduktan sonra Araplar kendilerini “Türkmen” adı ile anmıştır. Kavimler Göçü’nü izleyen yüzyıllarda Avrupa’ya göç edenlerine “Uz” denilmiştir. Hıristiyan Gagavuz Türklerinin onların soyundan geldiği sanılmaktadır.
• İslâmiyet’e giren ilk Türk topluluğu Karluklardır.

KÜLTÜR ve MEDENİYET

2009-08-29T08:35:00.001-07:00

Türklerin ana yurdu Orta Asya bozkırlarıdır, Orta Asya'nın sınırları doğuda Baykal gölünden Batıda Hazar ve Ural dağlarına; kuzeyde Sibirya bozkırlarından güneyde Tanrı dağları ve Gobi çölüne uzanmaktadır. Bu coğrafyanın, bütün dünya tarafından kabul edilmiş siyasî adı ise Türkistan'dır. Arkeolojik kazı ve araştırmalar Orta Asya medeniyetinin M.Ö. V. bine kadar uzandığını göstermektedir. Batı Türkistan'da, bugünkü Aşkabat çevresinde yapılan kazılarda, M.Ö.V. bine ulaşan yerleşme merkezleri bulunmuştur. Anav kültürü olarak bilinen bu medeniyetin kimlere ait olduğu kesinlik kazanmamış ise de Türklerin bu bölgedeki varlıklarının ilk izlerini yansıtabileceği düşünülen ipuçlarını vermesi açısından önemli bir merkezdir. Proto -Türklere ait olduğu anlaşılan ilk kültür çevresi Altay-Sayan dağlarının kuzey batısında yer almaktadır. M.Ö. III. bin başlarına ait bu eski kültüre Afanasyevo kültürü denilmektedir. Bu kültürün en büyük özelliği Türk sosyal hayatının ilk örneğini yansıtmasıdır. Bu kültürde atın ehlileştirildiği ve koyun beslendiği görülmektedir. Ayrıca toprak kaplar, bakır ve tunçtan yapılmış çeşitli silâh ve süs eşyaları da bulunmuştur.Bu kültürün devamı olan Andronovo kültürü ise Altaylardan, Ural dağları-Aral gölü çevresine kadar yayılmıştır ( M.Ö.1700-1200). Bu kültürde tunçtan ve altından eşya yapımının geliştiği bilinmektedir. Andronovo kültürü özelliklerini yansıtan diğer bir kültür ise Yenisey-İrtiş çevresinde yer alan Karasuk kültürüdür (M. Ö.1300-800). Tuva ve Abakan bozkırları ile Baykal gölü havzasında bulunan hayvan figürlü kaplar ve silâhlar bu kültürlerde benzerlik gösterir.Karasuk kültürünün en büyük özelliği demirin işlenip, silâh yapımında kullanıldığı ilk kültür olmasıdır. Bu kültür çevresinde insanlar keçe çadırlarda yaşayıp, tekerlekli arabalar kullanıyorlardı. Minusinsk ve Abakan bölgesinden Altaylara uzanan bölgede Tagar kültürü olarak bilinen ve M.Ö.700'e tarihlenen buluntularda demir işçiliğinin nadir örnekleri yer almaktaydı. Ayrıca M.Ö. 3.yüzyıla ait, Orhun ve Selenga boylarına değin uzanan Pazırık kültürü, binlerce yıllık Türk kültürünün Hun çağına nasıl ulaştığını gösterir. Bütün bu buluntular Türk coğrafyasının tabiî sınırlarını tespit etmek açısından da büyük bir öneme sahiptir.Orta Asya'daki Türk kültür çevrelerinde, kurganlarda (Türklerin eşyaları ile birlikte gömüldükleri büyük mezarlar) bulunan bazı eşyalar, Türklerin çok eski zamanlardan beri konar göçer hayata has bir kültür geliştirdiklerini göstermektedir. Av ve savaş aletleri, demir ve deriden çeşitli eşyalar ve at ile kurt ağırlıklı hayvan figürlü kaplar, bu yaşayışın temel özelliklerini gösterir. Nitekim Türklere ait efsane ve Ergenekon Destanı gibi mitolojik olaylarda da bu motifler ön plândadır. Dolayısıyla, maddî buluntular ve Türk mitolojisi, Türklerin tarih sahnesine çıktığı yer ve zaman hususunda tamamen uygunluk göstermektedir.
A. DEVLET
“İl” adı verilen devletin başında, yetkisini “Gök-Tanrı”dan alan han, hakan, kağan, il teber, il erkin, tanhu, yabgu ünvânlarından birini taşıyan hükümdar bulunurdu. Toplumun temelini aileler oluştururdu. Ailelerin birleşmesiyle “urug” (sülâle)lar, urugların birleşmesiyle “boylar”, boyların bir araya gelmesiyle “budun” ortaya çıkar, budunlar ise devleti oluştururdu. Hükümdar, yetkisini, “Töre” denilen ve yazılı olmayan hukuk

kurallarından alırdı. Törenin sözlü olmasının sebebi, konar-göçer olunmasına bağlı olarak yazının kullanılmamasıdır (1). Kurultay Meclisi(Kengeş), hükümdara yönetim işinde yardımcı olur, işlevi, danışma kurulundan öteye geçemezdi. Hükümdarın başlıca görevleri, halkını savunmak, “doyurmak”, “giydirmek”, adâleti sağlamak, toy(ziyâfet) vermekti.
B. KUT ANLAYIŞI
Gök-Tanrı tarafından bir kişi veya aileye yönetme yetkisi verilmesi anlamına gelmektedir. Egemenliğin kaynağıdır. Kut, kan yoluyla geçtiği için, hânedan üyelerinin tümünün hükümdar olma hakkı bulunuyordu. Bu durum, taht kavgalarına sebep oluyordu. Olumlu yanı ise, en yetenekli kişiye taht yolunu açması idi. Kısacası, devlet, hânedanın ortak malı sayılıyordu.
C. ÜLKE YÖNETİMİ
Ülke, “merkez”, “doğu”(sağ) ve “batı”(sol) olarak bölünürdü. Büyük kağan merkezde otururdu. Güneşin doğduğu yön olduğu için doğu kanadı batıdan üstündü. Genelde doğu ve batı kanatlarının başında kağanın oğul veya kardeşleri bulunurdu. Bunlara yabgu veya tigin denilirdi. Bu yönetim anlayışını Mete Han koymuştu. Ayrıca, orduyu “onluk” sisteme göre yapılandırmıştı. Bu düzenin kurulduğu M.Ö. 209 yılı, Türk Kara Kuvvetlerinin kuruluş yılı olarak kabûl edilir. Ülkeyi yöneten idârecilerin ünvânları şöyle idi:
• Ti(e)gin : Kağanın oğlu
• Şad : Hânedan üyesi; yabgu ünvânını da kullanırlardı.
• Aygucı : Vezir (Orta Asya Türk devletlerinde en ünlü vezir Bilge Tonyukuk idi).
• Tudun : Vergi toplanması ve denetim işlerine bakardı.
• Yargucı : Yargıç.
• Tarkan : Askerî yönetici. Ordu baş komutanı anlamına gelen “sübaşı” da denilirdi.
• Tamgacı : Yazışma işlerini yürütür, aynı zamanda “bitikçi” ünvânını da kullanırlardı.
D. SOSYAL ve EKONOMİK YAPI
Türklerde sınıf ve kölelik kurumu olmamıştır. Bu durum, tarım toplumu olunmaması ve konar-göçerlikten kaynaklanmıştır. Yaşanan coğrafyanın iklim özellikleri ve kültürel değerlerin etkisiyle küçük baş hayvancılıkla uğraşılmıştır. Bu da, konar-göçer (yarı göçebe) bir yaşantı getirmiştir. Çin’e yapağı, et ve deri satılmıştır. Maden işletmeciliğinde de ileri gidilmiştir. İpek Yolu üzerinde ticâret de ekonomik etkinlikler arasında bulunmuştur. Orta Asya’da Türk-Çin mücadelesinin temelini, İpek Yolu’nun denetimini ele geçirme isteği oluşturmuştur. Uygurların yerleşik hayata geçmesiyle birlikte, tarım da Türkler arasında yaygınlık göstermiştir.
E. DİN ve İNANIŞ
Millî Gök-Tanrı dinine inanılmıştır. Tanrı soyut olduğu için, heykeli ve adına tapınak yapılmamıştır. Gök yüzünde cennet(Uçmak) ve yer altında cehenneme(Tamu) inanılmış, 7 kat oldukları kabûl edilmiştir. Kurban kesme en önemli ibadet sayılmıştır. Ataların ruhlarının bu dünyada yaşadığına inanılmıştır. Bu sebeple, ruhların yaşadığını düşündükleri mezarlara saygı göstermiş, üzerlerine basmamış, mezar ziyaretlerinde bulunmuşlardır. Ölüler hemen gömülmemiş, mumyalandıktan sonra obanın yüksekçe bir yerinde, “Tengri” saçından tutsun da yanına uçursun (cennete) diye bekletilmiştir. Öte yandan, bazı mağaralar, ağaçlar vb. de kutsal sayılmıştır. Katı kurallar ve dinin devlet yönetiminde yaptırımı olmadığı için, bir din sınıfı oluşmamıştır. Çoklarının sandığı gibi, Şamanizm, bir dînî inanç değil, sihir, fal, hekimlik vb. karaktere sahip bir anlayış özelliği taşımıştır. Şaman(Kam), hekimlik, büyücülük, falcılık, müzisyenlik yapmış, kurban törenlerini yönetmiştir. Cenâze törenlerine “Yuğ” denilmiştir. Kişi öldüğünde, çadırı çevresinde 7 kez atla dönülmüş, ölü evine götürülen yemeğe “yuğ aşı” denilmiştir. İkinci yaşama inanıldığı için, ölü, atı ve sevdiği eşyaları ile birlikte gömülmüştür. “Kurgan” adı verilen mezarın başına, ölünün hayattayken öldürdüğü var sayılan düşman sayısı kadar taş dikilmiş, buna “Balbal” denilmiştir.
Çin’in Kansu Bölgesi’ne göç eden Uygurlar Konfiçyus, Doğu Türkistan’a yerleşenler, Mani ve Buda dinlerine girmişlerdir. Doğu Türkistan’da yaşayan Uygurlar günümüzde Müslümandırlar. Hazar Denizi’ne adlarını veren Hazarların da Musevî oldukları iddia edilmektedir. Orta Asya Türklerinin din kurallarına sıkı sıkıya bağlı olmayışları beraberinde hoşgörüyü getirmiştir (2).
F. EDEBİYAT
Sözlü ve yazılı olarak ikiye ayrılmıştır;
1) Sözlü edebiyat:
Sav : Türklerin yaşam tarzını anlatan şiirler.
Sagu : Ölen büyük kişiler için yakılan ağıt.
Koşuk : Müzik eşliğinde söylenen şiir (en önemli müzik âleti kopuzdur).
Destan : Âdet, töre, inanç, yaşam tarzları konusunda bilgi verirler;
• Oğuz Kağan Destanı : Asya Hunları.
• Ergenekon Destanı : Göktürkler.
• Türeyiş (Doğuş) ve Göç destanları : Uygurlar.
• Alper Tunga ve Şu destanları : İskitler (Sakalar).
• Manas Destanı : Kırgızlar.
• Dede Korkut Destanı : Oğuzlarla Kıpçakların mücadelesini konu alır.
2) Yazılı edebiyat: Türklerin ilk kullandığı alfabe, 38 harfli Göktürk Alfabesi’dir. Orhun yazıtları(Anıtları) bu alfabeyle yazılmıştır. Türk târihinin ilk millî kaynağıdır. II.Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına “Kutsal Ötügen Bölgesi”ne dikilmişlerdir. Moğolistan sınırları içindedir. Yo(u)luğ Tigin tarafından taşa kazılarak yazılmıştır. Buna göre, Yoluğ Tigin, Türklerin ilk târihçi ve edebiyatçısıdır. Yazıtları, İsveçli subay Strahlenberg bulmuş, Danimarkalı dil bilimci Wilhelm Thomsen okumuştur. Türk idâre ve sosyal yapısı hakkında bilgiler yer almaktadır. Uygurlar, 18 harfli bir alfabe oluşturmuş, kâğıt ve matbaayı kullanmışlardır. Gerçek anlamda yazılı Türk edebiyatı Uygurlar döneminde ortaya çıkmıştır.
G. ZAMAN
Orta Asya Türkleri 12 Hayvanlı Türk Takvimi kullanmışlardır. Bir yıl 12 aya, bir gün 12 bölüme ayrılmış, bu bölümlere “çağ” denilmiştir.

(1) Orta asya Türk devletleri göçebe yaşamın getirdiği zorunluluk nedeniyle yazılı hukuk kuralları meydana getirememişlerdir. Ancak, devlet yönetiminde ve günlük ilişkilerde hükümdarın ve de halkın uymak zorunda olduğu kurallar vardı. Hatta Hakanın millete karşı sorumluluklarından biri de bu kuralları uygulamaktı.
Yazılı olmayan bu kurallara ne ad verilirdi? (2002 KPSS)
A. Toy B. Kurultay C. Toygun D. Otağ E. Törü (Töre)

(2) İslamiyet’ten önceki Türklerin kendilerinden farklı inanışlara sahip insanlarla bir arada yaşaması, Türklerde aşağıdakilerden hangisine bir kanıttır? (2005 KPSS)
A) Ülke sorunlarının görüşüldüğü meclis kurduklarına C) Ülkenin iki bölüm halinde yönetildiğine E) Hoşgörülü olduklarına
B) Birden fazla devlet kurduklarına D) Yerleşik hayata geçtiklerine

H. SANAT
• Hayvan üslûbu: Konar-göçer bozkır yaşantısının tipik özelliğini gösterir. Taşınabilir eşyalar üzerine işlenen motiflerde hayvanların mücadelesi gösterilmiştir. Hayvan motiflerinin, o eşya ve sahibini koruduğuna inanılmıştır. Orta Asya’da yaygınlık kazanan bu sanatın yaratıcısı İskitlerdir.
• Heykel: Balbal denilen ve mezar başlarına konulan ilkel taş heykeller oldukça yaygındır. Orhun kazılarında Kültigin’in başının bulunması, heykel yapımı olduğunu kanıtlamaktadır. Resim ve heykel sanatı, Mani ve Buda dinlerine girdikten sonra Uygurlarda çok gelişmiştir.
• Mimarlık: Konar-göçerlikten dolayı Uygurlara kadar eser görülmez. Uygurlar, yerleşik hayata geçtikleri için şehirler kurmuş, mimârî eserler oluşturmuşlardır. Kubbeli türbe ve köşe üçgenlerinin (Türk üçgeni) yaratıcısı Uygurlardır.
• Resim: Türk resmini de Uygurlar yaratmıştır. Fresk ve minyatür sanatı oldukça gelişmiştir. Minyatür sanatı ve çiniciliği de İslâm dünyasına Uygurlar hediye etmiştir.
• Halı: Bilinen ilk düğümlü halı, Orta Asya’da Altay dağlarının eteklerinde Türklere ait olduğu kabûl edilen Pazırık kurganında bulunmuştur. Asya Hunlarından kalmadır.

KURTULUŞ SAVAŞI I. HAZIRLIK EVRESİ

2009-08-29T08:34:00.001-07:00

I. HAZIRLIK EVRESİ
Mustafa Kemâl’in Samsun’a çıkmasından TBMM’nin açılmasına kadar geçen süredir.

A. MUSTAFA KEMÂL’İN SAMSUN’A ÇIKMASI (19 MAYIS 1919)
Mondros Mütârekesi imzalandığı sırada Yıldırım Orduları komutanı olan M. Kemâl İstanbul’a çağırılmıştır. İstanbul’da kurtuluş çareleri aramış, bunun, Anadolu’da başarılacağına inandığı için, oraya geçme yollarını aramıştır. Orta ve Doğu Karadeniz’de katliama başlayan Rum çetelerine karşı Türklerin direnişe geçmesi üzerine, İngilizlerin, bölgede düzenin sağlanması adına, Türklerin ellerindeki silahları toplaması için İstanbul Hükümeti’ne baskı yapması ona fırsat vermiştir. İstanbul Hükümeti tarafından kendisine 9. Ordu Müfettişliği (sonradan 3. Ordu oldu) önerilmiş, kabûl etmiştir. Resmî görevi ile gerçek niyeti tamamen zıt şekilde Samsun’a çıkmıştır ki, sonradan, bu târihi, doğum târihi olarak benimsediğini belirtmiştir (doğum târihi bilinmiyor).
M. Kemâl, daha Samsun’da iken İstanbul’a yazdığı raporda, İtilâf Devletleri ile ters düşerek, direnişi haklı bulmuş, manda yönetiminin Türk halkının bünyesine uygun olmadığını belirtmiştir.
B. HAVZA GENELGESİ (28 MAYIS 1919)
M. Kemâl, Anadolu’daki komutanlarla görüştükten sonra, yayınladığı genelgede, İzmir’in işgâlinin protesto edilmesini, silâhların teslim edilmemesi, ordunun dağıtılmamasını istemiştir.
Genelgeden sonra, Mustafa Kemâl İstanbul’a çağırılmış, reddetmiş, 7-8 Temmuz gecesi Erzurum’da askerlikten istifa etmiştir (5 Ağustos 1921 tarihli Başkomutanlık Kanunu’na kadar sivil kalmıştır).
C. AMASYA GENELGESİ (22 HAZİRAN 1919)
Genelgeyi M. Kemâl hazırlamış, komutanlar imzalamışlardır (Rauf Bey, Ali Fuat Paşa, Refet Bey, Cemal Paşa. Ayrıca, Erzurumda bulunan Kâzım karabekir Paşa’nın telgrafla onayı alınmıştır). Karar altına alınan hükümler şöyledir:
• Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir.İstanbul Hükûmeti,İtilâf Devletlerinin denetimi altında bulunduğundan,üzerine düşen görevi yapamamaktadır. Bu durum, milletimizi esir gibi göstermektedir (Millî Mücadele’nin gerekçesi).
• Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır (Bu ve aşağıdaki maddelerde Millî Mücadele’nin yöntemi belirtilir. Millî egemenlik düşüncesi ilk kez ortaya atılmıştır; millet iradesine dayalı yeni bir devlet kurmaya doğru gidildiği açıkça görülüyor).
• Milletin, haklı sesini duyurabilmesi için, her türlü etkiden uzak olan Sivas’ta bir millî kurulun toplanması kararlaştırılmıştır.
• Her ilden, milletin güvenini kazanmış üçer delege Müdâfaa-i Hukuk-i Millîye, Redd-i İlhak cemiyetleri ve belediyeler tarafından seçilerek gizlice Sivas’a geleceklerdir (millet iradesi öne çıkartıldığı gibi, mücadele, millete mâl edilmiştir).
• Erzurum’da toplanacak olan kongre üyeleri de Sivas’a geleceklerdir.
• Askerî birlikler dağıtılmayacaktır. Ordu, alınan kararların uygulanmasında görevlendirilmelidir. (1)
Amasya Genelgesi ile,
• Millî Mücâdele’nin başladığı ilân edilmiş, mücâdele millete mal edilmiştir.
• Mücâdelenin gerekçe ve yöntemleri belirtilmiştir.
• Millî egemenliğin kurulacağının habercisidir.

KONGRELER

2009-08-29T08:33:00.002-07:00

KONGRELER
1- Erzurum kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919)
Doğu Anadolu’nun Ermenilere verileceği söylentisi üzerine, Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti’nin desteği ile Doğu Anadolu Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti tarafından düzenlenmiştir. 15. Kolordu komutanı Kâzım Karabekir Paşa’dan büyük destek görmüştür. Bölgesel amaçlı toplanan kongre, üyelerden birinin istifa etmesi ve Mustafa Kemâl’in onun yerini alıp (2), ardından başkanlığa seçilmesi sonucu millî kongreye dönüşmüştür. Toplanış amacı bölgesel, alınan kararlar bakımından millîdir. Kararlar şöyledir :
• Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür. Onun çeşitli kısımları birbirinden ayrılamaz (vatanın bütün olduğu ve ilk kez millî sınırlardan söz edildiği için, Misâk-ı Millî kararlarına öncülük etmiştir. Millî sınırlar, Mondros’un imzalandığı anda var olan sınırlarımız olarak kabûl edilir).
• Her türlü yabancı işgâline karşı, millet birleşip karşı koyacaktır.
• Osmanlı Hükümeti bağımsızlığımızı koruyamazsa, Anadolu’da geçici bir hükûmet kurulacaktır.
• Kuvva-i Millîye’yi etkin, millî iradeyi hâkim kılmak esastır (pâdişah ve İstanbul Hükûmeti’nin emirlerine uyulmayacağı belirtiliyor. Bununla birlikte, millî iradenin ve toplanan millî güçlerin pâdişahlık ve halifelik makamını kurtaracağı hükmü de
yer almıştır kongre kararlarında).
• Hıristiyanlara siyasî ve sosyal dengemizi bozacak ayrıcalıklar verilemez (Tanzimatla başlayan azınlık ayrıcalıkları sınırlandırılıyor).
• Manda ve himâye kabûl edilemez (ilk kez karşı çıkılmıştır).
• Mebusan Meclisi’nin derhal toplanması ve hükûmeti denetlemesi gerekmektedir (Millî egemenliği güçlendirme isteği).
• Kongre, alınan kararları uygulamak için bir Heyet-i Temsilîye (Temsilciler Kurulu) seçecektir (başkanı M. Kemâl olan Heyet-i Temsilîye, bir hükûmet gibi çalışmıştır).
2- Sivas Kongresi (4 - 11 Eylül 1919)
Amasya Genelgesi ile M. Kemâl toplantıya çağırmıştır (1). Sadrazam Damat Ferit Paşa, Elazığ Valisi Ali Gâlip kanalıyla kongrenin toplanmasını engellemeye çalışmış, başaramamıştır. Millîdir; alınan kararlar, bütün ülke ve milleti ilgilendirmiştir. Büyük devletleri, istatistiki rakamlarla Anadolu ve Trakya’nın Türklere ait olduğuna inandırmak veya kurtuluşu, bir büyük devletin himayesinde aramanın yurtseverlik olduğunu sanan çarpık düşünceler tasfiyeye uğramıştır. Şu kararlar alınmıştır :
• Erzurum Kongresi kararları kabûl edilmiştir.
• Millî cemiyetler, Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk-i Millîye Cemiyeti adı altında birleşmiştir (örgütlenmede merkeziyetçilik sağlanmıştır).
• Bağımsızlığa ters düştüğü için bir daha gündeme gelmemek üzere, manda ve himâye reddedilmiştir. (2)
• Yeni katılımlarla genişletilen Temsilciler Kurulu, bütün yurdu temsil edecektir (Kurul, yürütme yetkisini kullanarak İstanbul Hükûmeti’ne alternatif olarak geçici hükûmet gibi çalışmıştır. Erzurum Kongresi’nde, “Temsilciler Kurulu, Doğu Anadolu’nun bütününü temsil eder” kararı, burada, “Temsilciler Kurulu, yurdun bütününü temsil eder “ şeklini almıştır).
• Mevcut siyasi partilerin amaçlarına hizmet edilmemesi kararlaştırılmıştır.
• Yürütme yetkisi ilk kez kullanılarak, Ali Fuat Paşa Batı Cephesi komutanlığına atanmıştır.
• İrâde-i Milliye Gazetesi yayına başlamıştır. (3)
Sivas Kongresi’nden hemen sonra Temsilciler Kurulu İstanbul Hükûmeti ile yönetim yönünden ilişki ve her türlü haberleşmeyi
kesmiş,İstanbul’dan Anadolu’ya atanan komutan ve valileri geri göndermiştir. Kongrenin toplanmasını önleyemeyen Sadrazam Damat Ferit Paşa görevden alınmış, sadrazamlığa Ali Rıza Paşa gelmiştir. Yeni hükûmet, M. Kemâl ile görüşmeye karar vermiştir.
Bu arada, Batı Anadolu’da Hacim Muhittin Çarıklı başkanlığında bölgesel kongreler de toplanmıştır. Temmuz ve Ağustos 1919’da I.Balıkesir, I.Nazilli ve Alaşehir, Eylül-Ekim 1919’da II.Balıkesir, II.Nazilli Kongreleri düzenlenmiş, Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas Kongresi kararlarını kabûl etmiş, Kuvva-i Millîye’yi destekleyici kararlar almışlardır. Yunanlılara karşı Batı Cephesi’nin oluşmasında doğrudan rolleri vardır. Ancak, İstanbul Hükümeti’ne açıktan cephe alamamışlardır. (4)
Aynı günlerde, Amerikalı General Harbord Sivas’a gelerek M. Kemâl’le görüşmüş, Ermeni sorunu ve manda konusunda ABD Senatosu’na bir
rapor sunmuştur. Raporunda, Ermenilerin Doğu Anadolu’da çoğunlukta olmadığı ve bölgenin Türklere ait olduğunu açıklamıştır.
E. AMASYA GÖRÜŞMESİ (PROTOKOLU) (20 – 22 EKİM 1919)
Temsil Kurulu adına M. Kemâl, İstanbul Hükümeti adına Bahriye Nazırı Salih Paşa arasında yapılan görüşmeler sonucu Amasya Protokolu imzalanmıştır. Protokolle, İstanbul Hükûmeti, Millî Mücâdele’yi ilk kez tanımıştır; bu yanıyla önemlidir. Değilse, protokol, milletvekili seçimleri dışında uygulanamamıştır. Şu kararlar alınmıştır.
• Türk vilayetleri düşmana terk olunmayacak, hiçbir biçimde manda ve himaye kabul edilmeyecek, Türk vatanının bütünlüğü ve bağımsızlığı korunacak.
• Azınlıklara siyasi egemenliğimizi ve sosyal dengemizi bozacak ayrıcalıklar tanınmayacak.
• Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İstanbul Hükümeti tarafından resmen tanınacak.
• İtilaf Devletleri ile yapılacak olan barış görüşmelerinde Temsil Heyeti’nden de bir temsilci bulunacak.
• İvedi olarak Anadolu’da halkın özgür seçimiyle bir meclis toplanacak.
• Anadolu hareketi, İstanbul Hükümetini küçümseyici ve yok sayıcı davranışlardan kaçınacak.
M. Kemâl, komutanlarla 19-29 Kasım 1919 tarihleri arasında Sivas’ta bir toplantı yapmış, toplantıdan, “Meclis-i Mebusan” ın İstanbul’da toplanması kararı çıkmıştır. İşgâl altndaki bir şehirde toplanan meclisin bağımsız hareket edemeyeceğini düşünen M. Kemâl, Meclisin, Ankara’da açılmasına taraftar olduğu için, İstanbul değil, Ankara’ya gitme kararı vermiştir. O’nun, Ankara’yı merkez seçmesinin sebepleri şunlardır:
• Demiryolu bağlantısı olması
• Haberleşme imkânlarının bulunması
• Anadolu’ya hâkim konumu
• Batı Cephesi’ne yakınlığı
• Halkının, Millî Mücâdele’ye sıcak bakması

SON OSMANLI MECLİS-İ MEBUSAN’I ve MİSÂK-I MİLLÎ

2009-08-29T08:33:00.001-07:00

SON OSMANLI MECLİS-İ MEBUSAN’I ve MİSÂK-I MİLLÎ (1)
Amasya Protokolü gereğince yapılan seçimlerden, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuku Millîye Cemiyeti zaferle çıkmış, M. Kemâl Erzurum mebusu (milletvekili) seçilmiştir. M. Kemâl, seçilen milletvekillerinden, İstanbul’da açılacak mecliste;
• Müdâfaa-i Hukuk Grubu kurmalarını,
• Kendisini meclis başkanı seçmelerini,
• Misâk-ı Millî kararlarını kabûl etmelerini istemiştir.
İtilâf Devletleri, Meclisin, aleyhlerine karar alamayacağı ve kendi denetimleri altında bulunacağına inandıklarından, meclisin toplanmasını engellememişlerdir. Osmanlı Mebusan Meclisi 12 Ocak 1920’de toplanmıştır. Milletvekilleri, başkanlığa, M. Kemâl yerine Rauf Orbay’ı seçerken, Müdâfaa-i Hukuk yerine de Felâh-ı Vatan grubunu kurarak M. Kemâl’in tepkisini çekmişlerdir. Bununla birlikte, Misâk-ı Millî kararlarını kabûl etmişlerdir. (M. Kemâl, Nutuk adlı eserinde bunları şiddetli biçimde eleştirir. O’nun kaleme aldığı Nutuk, Türk Devleti’nin kuruluş öyküsüdür (2). 19 Mayıs 1919 tarihinden başlayıp 1927 yılına kadar geçen olaylar anlatılmıştır (3). Ekim 1924’e kadar ayrıntılıdır. 1927 yılının 15-20 Ekim tarihleri arasında C. Halk Fırkası’nın Ankara’daki ikinci TBMM binasında toplanan 2. Kongresi’nde kendisi okumuştur. Sivas Kongresi 1. sayılır).
1- Misâk-ı Millî Kararları (28 Ocak 1920)
• Mondros Mütârekesi imzalandığı sıradaki vatan sınırları içinde hiç bir ayrılık kabul edilemez (millî sınır).
• Arap toprakları için halk oylaması yapılmalıdır.
• Türklerin çoğunlukta olduğu yerler vatanın parçasıdır, gerekirse halk oyuna başvurulabilir (Balkan Savaşlarında kaybedilen Batı Trakya kastedilmiştir).
• Halk oyu ile vatana katılmış olan Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selâse. 14 Temmuz Temmuz 1918'de yapılan halk oylamasında 87.084 kisiden 84.124'ü Osmanlı Devleti lehinde oy kullanmıştır. Fakat bu topraklar uzun süre elde tutulamamış, Mondros Ateskesi hükümleri geregince Türk kuvvetleri 1914 sınırlarına çekilmiştir), için gerekirse yeniden halk oyuna gidilebilir
• Güvenliğin sağlanması koşuluyla Boğazlar dünya ticaretine açılabilir.
• Azınlıklara, komşu memleketlerdeki Türklere verilen haklar kadar hak verilecektir
• Kapitülasyonlar kaldırılmalıdır.
Misâk-ı Millî’nin ilânının sonuçları :
• İtilâf Devletleri, alınan kararlar üzerine, 16 Mart 1920’de İstanbul’u resmen işgâl etmişlerdir (13 Kasım 1918’deki işgâl gayrı resmî idi).
• Bazı milletvekilleri tutuklanarak Malta’ya götürülmüş, diğerleri Ankara’ya gelmişlerdir.
• Damat Ferit Hükûmeti yeniden kurulmuştur
• Şeyhülislam’ın imzası ile hazırlanan bir fetva çoğaltılarak Anadolu’ya dağıtılmıştır. Fetvada, M. Kemâl ve arkadaşlarının öldürülmesi dinin gereği olarak gösterilmiştir. Ankara Müftüsü Rifat Börekçi, Millî Mücâdele’nin zorunluluk ve meşrûluğunu gösteren bir karşı fetvâ yayınlamıştır.
Misâk-ı Millî ile,
• Ulusal sınırlar çizilmiştir.
• Tam bağımsızlık ön görülmüştür.
• Sorunların, barışçı yoldan (halk oylaması) çözülmesinden yana tavır konulmuştur.
• M. Kemâl’in düşünceleri kabûl edilmiştir.
• Misâk-ı Millî, Millî Mücâdele’nin programıdır.
• Günümüzde ulusal sınırlar anlamında kullanmılmaktadır

BÜYÜK MİLLET MECLİSİ’NİN AÇILMASI (23 NİSAN 1920)

2009-08-29T08:32:00.002-07:00

BÜYÜK MİLLET MECLİSİ’NİN AÇILMASI (23 NİSAN 1920)
Yeni seçilen milletvekilleri ile Osmanlı Mebusan Meclisi’nin Ankara’ya gelebilen üyeleri tarafından “Olağanüstü Yetkilerle Donatılmış Meclis” sıfatıyla açılmıştır. “Kurucu Meclis” adının padişahcı çevrelerde uyandırdığı kuşku böylece ortadan kalkmıştır. Meclis, 1 Nisan 1923’e kadar görev yapmıştır; I. Meclis denilmektedir.
Millî Mücadele’yi yürüten kurucu (yeni devlet kuran) bir meclistir. Millî egemenlik esaslarına göre çalışmıştır. Başına Türkiye kelimesi, 8 Şubat 1921’de eklenmiştir. Bu durum, milliyetçiliğin benimsendiğini gösterir. Nitekim, 1921 Anayasası’nda ve antlaşmalarda “Türkiye Devleti” adı yer almıştır.
1-Açılış kararları
• Hükûmet kurmak zorunludur (kurulacak hükûmete “Meclis Hükûmeti” denilmiştir. Böylece “Temsilciler Kurulu” dönemi sona ermiştir).
• Geçici de olsa, bir hükûmet başkanı ve padişah vekili atamak doğru değildir (padişah otoritesi tanınmamıştır).
• Mecliste toplanmış millî iradeyi tam olarak yurdun yazgısına egemen kılmak temel ilkedir.TBMM’nin üstünde bir güç yoktur(Osmanlı yönetimi yok sayılmıştır).
• Padişah ve halifenin, baskıdan kurtulduktan sonra düzenlenecek yeni yasalarla durumu belirlenecektir.
• Meclis, yasama ve yürütme yetkisini elinde toplar (kuvvetler birliği). Meclisten seçilecek bir kurul, hükûmet işlerini yürütmekle görevlidir. Meclis başkanı hükûmetin de başıdır.
Meclis’te, Müdafaa-i Hukuk karşıtı gruplara “İkinci Grup” denilmiştir. M. Kemâl’in hem Meclis Başkanı hem Hükümet Başkanı seçildiği Meclis’in açılması ile İtilâf devletleri Anadolu Hareketi’nin önemini kavramışlardır.

2-TBMM’ye karşı ayaklanmalar
Millî Mücâdele’nin kazanılmasını geciktiren ayaklanmalar dört ayrı nitelik gösterir :
• İstanbul Hükûmeti’nin doğrudan çıkardığı ayaklanmalar. Boğazlara egemen olmak isteyen İngiltere de bu isyanları desteklemiştir (Anzavur İsyânı, Kuvva-i İnzibâtiye ordusu).
• İstanbul Hükûmeti ve İtilâf Devletlerinin birlikte çıkarttıkları ayaklanmalar (Urfa’daki Millî Aşireti Ayaklanması’nı Fransız, diğerlerini İngilizler kışkırtmıştır. Halkın dinî duyguları istismar edilmiştir).
• Kuvva-i Millîye yanlısı olup sonradan ayaklananlar (düzenli orduya tepki duyan Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe).
• Azınlık ayaklanmaları (Ermeniler, Doğu Anadolu ve Adana dolayları; Rumlar, Orta ve Doğu Karadeniz kıyılarında).
3-TBMM’nin Ayaklanmalara Karşı Aldığı Önlemler (1)
• Hıyânet-i Vatanîye Kânunu çıkartılmıştır.
• İstiklâl Mahkemeleri kurulmuştur.
• İstanbul ile Anadolu’nun tüm haberleşme ve resmî ilişkileri kesilmiştir

TÜRK TARİHİ

2009-08-29T08:32:00.001-07:00

Üç kıtada at koşturan Türkler uzun yıllar tarihe damgalarım vurmuşlar ve büyük medeniyetler meydana getirmişlerdir. Yüzyıllardan beri kullandığımız Türk adına ilk defa Herodot tarihinde Talaş seklinde rastlanmaktadır. Tevrat'ta ise Torkharman'ın Türk'e karşılık olarak kullanıldığı tarihçiler tarafından ifade edilmiştir. Hint kaynaklarında Trika, Ön Asya çivi yazılarında kullanılan Trukku'nun da aynı anlamda kullanıldığı sanılmaktadır. Kendi eski metinlerimizde ise Türk adına Göktürk Yazıtlarında taşa kazılı olarak rastlamaktayız. Bu kelimeyi daha sonra da Göktürk ve Uygur metinlerinde kâğıda yazılı olarak görmekteyiz. Türk kelimesi ilk kez ulusumuzun adı şeklinde, Göktürk Hakanı Bilge Kağan'ın kitabesinde geçmektedir. Bu kitabede 'Türk" kelimesi "Türük" şeklinde yer almaktadır. Türk kelimesi Uygur ve Karahanlı metinlerinde ise sıfat olarak güç, kuvvet, kudret, kemale ermiş anlamlarında kullanılmıştır, ilk büyük Türk dilcisi Kaşgarlı Mahmut, Divan'ı Lügat-it Türk adlı sözlüğünde, Türk kelimesinin sıfat olarak anlamını olgun, yetişmiş, güçlü, kuvvetli, kudretli şeklinde vermiştir. Ruslar Tork, Araplar 7. ve 8. yy.da çeşitli Türk boylarının tamamına çoğul ekiyle birlikte Etrak demişlerdir. 6. yy.da Orta Asya için kullanılan Türkiye tabiri 9. ve 10. yy.larda Volga'dan Orta Avrupa'ya kadar uzanan Hazar ve Macar ülkeleri için kullanılmıştır. Doğu Türkiye Hazar ülkesi, Batı Türkiye
Macaristan idi. Türkiye kelimesi 12. yy.dan itibaren Anadolu'nun adı olmuştur. Marco Polo Seyahatnamesi'nde Anadolu'ya Küçük Türkiye, Orta Asya'ya ise Büyük Türkiye adını vermiştir. Göktürkler'den itibaren Türkiye adını kullanan ikinci devlet üzerinde yaşadığımız ve kendi ülkemiz olan Türkiye Cumhuriyeti Devleti olmuştur.
Türkleri, en eski Çin kaynaklan ve batılı kaynaklar mongolid tip olarak tarif etmişlerdir. Son dönem araştırmaları Moğollarla Türkler'in aynı ırktan gelmediğini ortaya koymuştur. Bu araştırmalara göre Türkler yeryüzündeki üç büyük beyaz ırk grubundan olan Turenid tipindendir. Kafa yapılan Brakisefal'dir. Tevrat'ta da Türkler beyaz ırk olarak gösterilmişlerdir. Ortaçağ kaynaklan Türkleri fiziki yapılarının düzgünlüğü sebebiyle güzellik örneği olarak göstermişlerdir.

TÜRKLERİN ANAYURDU

2009-08-29T08:31:00.000-07:00

Bu konuda antropologlar, tarihçiler, dilciler ve arkeologlar uzun araştırmalar yapmışlardır. M.Ö. ve M.S. Türklerin Orta Asya'da yaşadıkları ve daha sonra batıya göç ettikleri anlaşılmaktadır. At kültürü sayesinde kıtalar aşmışlar ve gittileri yerleri kendilerine vatan edinmişlerdir. Türklerin anayurt çerçevesi M.Ö. 1700'lerde Altay'lardan Tanrı Dağlan'na, oradan da Kazakistan üzerinden Maveraünnehir'e (iki nehir arası anlamındadır) ve daha sonra Akdeniz kıyılarına ulaşırken, bir kısmı da Urallar'dan geçerek batıda Fin-Ogur kavimleriyle tanışmışlardır. Yine kalabalık bir grup ise Çin'in kuzeybatısında Kansu Bölgesi'ne doğru yayılmışlardır ve Asya Hun İmparatorluğu'nu kurmuşlardır. Bir diğer kol olan Yakutlar Sibirya'ya göç etmişler, onlarla yaşayan Çavuşlar ise Urallar'ın güneyine inmişlerdir. Hindistan'daki İndus ve Pencap bölgelerinde Türk akınlarının M. Ö. 1. y.y.'da başladığı sanılmaktadır. M.S.'ki Türk göçleri ise 1. y.y. sonu ve 2. y.y.'da Orhon Bölgesi’nden Kazakistan ve Türkistan'a, Hunlar'ın bir kısmı Afganistan ve Kuzey Hindistan'a; 375'ten itibaren Hunlar'ın büyük bir kısmı Avrupa’ya; 165 yıllarında Ogur'lar Sibirya'dan Güney Rusya'ya, 6. yy.da Juan Juan olarak adlandırılan Avarlar Orta Asya’dan Orta Avrupa'ya, 7. y.y.'in sonlarında Bulgarlar Balkan ve Volga kıyılarına, 850'lerde Uygurlar îç Asya'ya; 9. ve ll. y.y.lar da Peçenek, Kıpçak, ve Dokuz Oğuzlar (Gagavuz-Gökoğuzlar) Doğu Avrupa'ya ve Balkanlar'a; 11. yy.da Oğuzlar İran’a ve Anadolu'ya göç etmişlerdir. Çin kaynaklan, Türklerin M. Ö. 17. yy.dan itibaren devlet kurduklarını kaydeder. "Hun" eski Türkçe'de "Hak" anlamına geliyordu. Hunlar'ın siyasi merkezi Orhun ve Selanga Irmakları’nın hemen batısındaki kutsal ülke saydıkları Ötüken idi. M. Ö. 22O yıllarında Hakan olan Teoman döneminde Hunlar'ın Çin üzerindeki baskılan artmış ve Çinliler Hun akınlarını durdurabilmek için Çin Seddi'ni yapmak zorunda kalmışlardır. (M.Ö. 214) Bu tarihlerde Türkler'in başına Mete geçmiştir. Çinlileri çok ağır şartlarla banş masasına oturtan Mete, Hindistan'ı da alarak Hunlar’ı bir bayrak altında toplamıştır. Mete, sonralan doğuda Kore, batıda Aral Gölü, güneyde Çin, kuzeyde Baykal Gölü’ne kadar uzanan, yüzölçümü bugünkü ölçülerle 18 milyon kim olan bir imparatorluk, meydana getirmiştir, Mete'nin gerçekleştirdiği en büyük reform, kabileciliği kınp, milli topluluk havası getirmiş olmasıdır. Mete'nin kurmuş olduğu bu devletten sonra kurulmuş olan Türk devletleri Hun Devleti’ni örnek almışlardır. Mete’den sonra Hun Devleti zayıflamıştır. Çinli'ler birçok Türk boyunu kendi taraflarına çekerek Hun başkentini yıktılar. (M.Ö. 36) Bu tarihten sonra ikiye ayrılan Hunlar’dan kuzey Hunlar tamamen ortadan kalkarken, Güney Hunlar'ı ise Çinliler tamamen. Kendilerine bağladılar. Hunlar'ın bir kısmı Dinyeper Nehn boylarına ve Aral Gölü'nün kuzeyindeki bozkırlara yerleştiler. Bu kitleler 374'te Karadeniz'in kuzeyine gelerek Balamir komutasında Ostrogot'lan yerlerinden çıkarmışlar, Vizigotlar da bu saldırıdan etkilenerek batıya kaçmışlardır. Bu durum kavimleri yerlerinden oynatınca Roma imparatorluğu’nun kuzey eyaletleri al: üst olmuştur. Hunlar 378'de hemen hiçbir direniş görmeden Trakya'ya girerler. Bu arada bir kısım Hur. Anadolu'ya girmiştir. Fırat vadisi boyunca ilerleyerek Malatya ve Çukurova'ya ulaşmış, hatta Suriye'ye girip Kudüs'e kadar ilerlemişler, bir süre sonra da Azerbaycan yoluyla yurtlarına dönmüşlerdir. Bu olay, Türklerin destanî bilgiler dışında, tarihi olarak Anadolu'ya ilk gelişleridir. Batıdaki Hun baskısı 400'den itibaren iyice hissedilmeye başlamıştır. Uldız Han zamanında Batı Hunların hâkimiyeti Galya'dan Orta Avrupa'ya kadar uzanıyordu. Bu arada Roma, Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrılmıştı. Doğu Roma (Bizans), Batı Hun Hükümdarı Rua zamanında ağır şartlarla barış yapmak zorunda kaldı. Rua'dan sonra Atilla, Bizans'ı daha ağır vergilere bağlar. Atilla 445'te Balkan seferine çıkarak Sofya, Lüleburgaz ve Filibe'yi alarak Büyükçekmece'ye kadar uzanır. İstanbul'un kuşatılması an meselesi iken Bizans bunu 6000 libre altın vererek önlemiştir. Daha sonra Batı Roma üzerine yürüyerek Alp Dağlan'nı aşar ve Po Ovası'na iner. Papa 1. Leo Atilla'ya bizzat giderek saldırıyı durdurur. Hunlar'ın birinci kolu Büyük Hunlar, ikinci kolu Baü Hunlar, üçüncü kolu ise Akhunlar'dır. Bunlar bir ara İran’da etkili olduktan sonra Göktürkler ile Sasaniler arasında kaynadılar. Hunların üç kol halinde gelişen hâkimiyetleri son bulduktan sonra diğer Türk boyları çeşitli devletler kurmuşlardır. Bunlar Tabgaç devleti, Göktürkle, Karluklar, Sabarlar, Avarlar, Hazarlar, Peçenekler, Kumanlar, Oğurlar (Bulgarlar), Tolunoğulları, İhşidler, Karahanlılar, Gazneliler, Selçklular’dır.

GÖÇ ÇEŞİTLERİ

2009-08-29T08:29:00.002-07:00

1-) Mevsimlik Göçler
Türklerin tarihteki başarıları, içinde yaşadıkları çevreye (tabiat) ve iklime uygun hayat tarzını keşfetmiş olmalarıyla ilgilidir. Bu "atlı-göçebe" veya "konar-göçer" hayat tarzıdır.
Şunu da belirtmekte fayda vardır; ilkel topluluklarda görülen göçebe (nomad) hayat tarzı ile eski Türk topluluklarının atlı-göçebe hayat tarzı birbirinden tamamen farklıdır, ilkel topluluklarda ekonomik faaliyetler toplayıcılıktan ibaretken, eski Türk topluluklarında ekonomi hayvancılığa dayanıyordu.
Göçebe hayat tarzı çiftçiliğe göre birçok bakımdan daha fazla yetenek ve meziyet isteyen bir hayat tarzıdır. Hayvanları evcilleştirmek, yetiştirmek, büyük sürüleri sevk ve idare etmek, değişik iklim ve çevre şartları içinde durmadan onlara yeni otlaklar ve su bulmak, hububatın ekilmesinden ve hasadın toplanmasından daha zor bir faaliyet olduğu gibi, büyük emek, enerji, yetenek ve tecrübe isteyen bir iştir.
Yine de Türkler yerleşik hayatı sevmezlerdi, ilmi verilere göre fakir göçebeler, ekonomik mecburiyetlerin baskısıyla çiftçiliğe geçmişlerdir. Göçebe hayatı yaşayabilmesi için bir ailenin, genellikle 60 ila 100 koyuna, yeterli sayıda ata, sığıra, keçiye ve deveye sahip olması gerekirdi. Hayvanlarını kaybedenler zorunlu olarak yerleşik düzene geçerlerdi. Türkçe'de bunlara çatak (yatan) veya oturak (oturan) deniliyordu. Şunu da kaydetmek gerekir ki, fakir göçebeler yeterli sayıda hayvana sahip olur olmaz, zorunlu olarak yaptıkları çiftçiliği kolayca bırakarak tekrar alışık oldukları göçebeliğe dönüyorlardı. Çünkü göçebe hayat tarzı Türklerde daima refah anlamına geliyordu.
Eski Türk topluluklarının göçebelikleri amaçsız gezginlik arzusundan değil, sürülerine her mevsimde taze ot ve su bulmak ve böylece verimi artırmak düşüncesinden kaynaklanıyordu. Bundan dolayı hayat, mevsimlik göçlerle, yaylak ve kışlak arasında düzenli bir şekilde gidip gelme şeklinde geçmekteydi. Hayvancılıkla uğraşan Türklerin hayat tarzı işte bu sosyal düzen eksenine dayalı idi.
Tarihin müstesna zamanlarına ait büyük göçler dışında, Türkler genelde atadan kalma yurtlarında kuşaktan kuşağa geçen mülkiyet hakkını bozmadan, geleneksel göçlerini devam ettirirlerdi. Her boy veya oymağa ait yurdun hududunu diğer kabile yurtlarının hudutları teşkil ediyordu. Bu suretle Türklere göre bütün kışlak Ve yaylaklar kabileler arasında paylaşılmıştı. Her boyun belirli yaylası ve otlağı vardı. Bu yurtlar, yaylak ve kışlaklar boy beyleri tarafından bilinir ve korunurdu.
Boylar kendi beyinin başkanlığında içtimai, idari ve siyasi bir teşkilata sahipti. Her zamanki göç, boy beyinin emri ile başlardı. Göç hazırlığı birkaç saat içinde tamamlanırdı. Zira göçebelerin evi çadırlardan ibaretti. Bu rahat ve basit çadır kolay sökülmekte, tamir edilebilmekte ve hayvan üzerinde taşınabilmektedir. Sökülmüş bir çadırın deve sırtına rahatlıkla yüklenebildiği düşünülecek olursa, büyüklüğü ve ağırlığı hakkında bir fikir edinilebilir. Çadırın ağaç iskeleti üç parçadan oluşur:
1-) İnce dallardan yapılan ve kerege denilen parmaklık. Bu parmaklık sayıları 4-12 arasında değişen ve çadırı çepeçevre saran kanatlarla desteklenir;
2-) Çadırın-kubbesini oluşturan ve uuk denilen uzun sırıklar;
3-) Dumanın çıkmasını, içeri ışık girmesini sağlayan ve çangarak denilen ağaç halka. Çadırın ağaç iskeleti üzerine keçe gerilerek iplerle bağlanır. Kışın içerisinin sıcak olması için iki kat keçe ile örtülür ve temel kısımlarına toprak veya kar kürelenir. Kerege ile keçe arasına rengârenk yün ipliklerle sarılan ve çiy denilen ince bozkır kamışları sıkıştırılır. Çadırın içi genellikle keçe, post ve halılarla döşenir. Sonbahar ve kış aylarında keçe çadırın tam ortasında, bir ocak bulunurdu.
Ev eşyalarının hepsi taşınabilir türden idi. Göç, çift hörgüçlü develer (yüklet) veya iki ila dört tekerlekli, üstü kapalı ve atlarla, öküzlerle çekilen arabalarla yapılmaktaydı. Bu arabalar bir konut mahiyetinde olup, içinde uyunabilirdi. Kadınlar yün eğirip dikiş dikebilirlerdi, hatta burası doğum yaptıkları ve çocukların emzirdikleri yürüyen bir evdi.
Kışı geçirmek için genellikle dağların güney etekleri, nehirlerin derin vadileri ve ormanların kenarları tercih edilmekteydi. Böyle karı az tutan, rüzgârdan, fırtınadan ve tipiden korunaklı yerlere "koy" (kuy) veya "kuytu yer" denilmekteydi. "Koylarda kış ayları, kuzeyin kuru ve dondurucu rüzgârlarına açık olan yerlerden daha ılık geçmekteydi. Genellikle sazlı ve kamışlı olan nehirler en çok tercih edilen yerler idi. Kamışların hayvanları soğuk kış günlerinde tipiden koruması, yem ihtiyaçlarını kısmen karşılaması ve ayrıca göçebeler tarafından yakacak olarak kullanılması bu tercihte önemli rol oynamaktaydı. Akarsu kenarlarındaki meralar ne kadar zenginse, oraya o kadar çok göçebe gelir ve konaklardı. Göçebeler kış aylarında çevrelerinde geniş bir mera bulunsun diye, mümkün olduğunca çevreye yayılırlardı.
Göçebelerin kışlık obaları farklı şekillerde olmakla birlikte, genellikle bunlar içinde daima ateş yakılan küçük çukurlar içine kurulmuş, çevresi karla örtülü çadır araba yurtlardan oluşur. Hayvanlar için ise umumiyetle kamış, kıy (kığ, kerme), kası (ağaçtan yapılmış) ve koyun dışkısından barınaklar yapılırdı. Ortaçağlarda da buna günümüzde olduğu gibi ağıl denilmekteydi. Göçebeler, yılda bir kere olmak üzere her aralık ayında "soğum" yaparlardı. Soğum, kışlık gıda ihtiyacını karşılamak amacıyla yapılan hayvan kesimine verilen addır. Soğum miktarı, insanların zenginliğine göre değişirdi. Varlıklı bir ailenin kış için kestiği hayvan miktarı, on veya daha fazla at ve koyundu. Soğum günleri, kışlık eğlence, oyun, ziyafet ve karşılıklı ikram günleri idi. Göçebelerin hayatında en zor, dönem Ocak ve Şubat aylarıdır. Bu aylarda hayvanlar kilo verir, zayıflar ve yoğun bakım isterdi. Altı yedi ay süren kış günleri, hem göçebe ekonomisinin en zor dönemi, hem de savaş açısından tehlikeli zamanlardı. Kaynakların verdiği bilgilere göre, göçebelere karşı girişilen askeri seferler genellikle kış aylarında, Ibn-i Ruzbihan'ın tabiriyle obaların dağınık, kışlaklar arasındaki mesafenin on beş güne kadar uzadığı zamanlarda gerçekleştirilirdi.
Göçebelerin daima coşkuyla karşıladıkları bahar günleri gelince göç hazırlıkları yapılırdı. Nisan ayında otların yeşermesi ile bozkırdaki bahar otlaklarına göç edilirdi. Göçebe Kazaklarda buna köktev denilirdi. Çadır ve araba yurtların çoğu bozkır ve tepelere kurulurdu. İlkbahar mevsimi hayvanların üreme dönemi idi. Bu yüzden, yeni doğmuş olan yavrular olgunlaşana kadar bozkırda beklenirdi. Göçebeler, hava aydınlık olduğu sürece tüm zamanlarını dışarıda geçirirlerdi. Hayvanlar kırkılırdı. İlkbaharda kırkılmış olan yüne "yap", denilirdi.
Hayvanların yeniden çoğalması tanınmalarını güçleştirmekteydi. Bundan dolayı hayvanlar işaretlenirdi (enlemek). Bu işarete, "en" denmekteydi. "En" hayvanın kulağının bir parçasını kesmek veya yarmak suretiyle yapılmaktaydı. Sürülerin veya hayvanların karışması halinde her aile kendi malını bu işaret vasıtasıyla tanırdı.
Yazın kavurucu günleri başlayınca göçebeler bozkırların uç kesimlerine, dağlık yörelerdeki yaylalarına çıkarlardı. Bütün yaz, kış günlerinde zayıflayan sürülerin bakımı ve semirtilmesi, ürünlerin alınması ve bunların çeşitli yiyeceklere dönüştürülmesi, yünlerin dokunması gibi faaliyetlerle geçiyordu.
Yazlık obalarda çadırlar birbirine daha yakın kurulurdu. Yayladaki hayat, en rahat hayattı. Orada düğünler yapılır, oyunlar oynanır, ödüllü at yarışları (beyge) tertiplenir, pehlivanlar, müzisyenler ve ozanlar arasında yarışmalar düzenlenirdi.
Sonbahar günleri gelince göçebeler, tekrar kışlaklara doğru yol alırlardı. Fakat büyük nehir kenarlarında bulunan kışlaklara varmadan önce sonbahar otlaklarında kar yağana kadar oyalanırlardı. Çünkü nasıl ve ne kadar süreceği belli olmayan kış aylarının besin stokunu havalar soğumadan kullanmayı tercih etmezlerdi. Sonbahar otlaklarında koyunlar tekrar kırkılırdı. Atlar ise güçlenip uzun süre koşabilecek durumda olduğu için uzaktaki komşularına akınlar (saldırılar) tertiplerlerdi. Ülke için önemli kararların alındığı halk kengeşleri de yine sonbahar meralarında yapılırdı.
Mevsimlik göçler yörenin iklim ve jeo-ekonomik yapısına göre değişik şekiller arz etmektedir. Türklerin Asya bozkırlarında eskiden beri göçlere dayalı göçebe hayat tarzının başlıca iki önemli türü mevcuttu. Bunlardan biri "tam göçebe hayat tarzı", diğeri ise "yarı göçebe hayat tarzı" idi. Göçebe hayat tarzı, kendi içinde üçe ayrılmaktadır. Bütün boyun veya kabilenin uzun menzilli göçe kalkışarak, sürekli bozkırda mevsimlik mera aramakla vakit geçirdiği göçebe hayat tarzına "bozkırdaki konargöçer hayat tarzı" denilir.
Bu tip göçebe hayatın özelliği, göçebelerin kullandığı alanın genişliği hasebiyle göçlerin uzun menzilli ve konaklama yerleri arasındaki mesafelerin de uzun olmasıdır. Yani yaz mevsiminde göçebeler Asya'nın serin olan kuzey bölgesine göç ederler, kış mevsimine doğru ise ılık olan güneye inerlerdi. Baharın ilk uygun ikliminde kuzeye doğru hareket eden bu göç dalgaları, ağustos ayının sonlarında ters istikamete, güneye doğru yol alırdı. Bu tip göç genelde Doğu Rusya (Deşt-i Kıpçak), Kuzey Kazakistan göçebelerinin tarzıydı.

Bu bölgelerin doğal yapısı uzun menzilli göçleri gerektiriyordu. Türk tarihine baktığımızda başta Kumanlar, Kıpçaklar, Kimekler ve Kırgızlar olmak üzere birçok Türk kavmi bu bölgelerin sakinleri olup, göç hareketleri de bu tarzı yansıtmaktadır.
Tarihi kaynaklarında bu kavimlerin göç karakterleri konu edilmektedir. Mesela, B. Rubruk bazı Kıpçak gruplarından bahsederken şu ifadelere yer vermektedir: "Özellikle kışın onlar daha ılık olan güneydeki topraklara inerler, yazın daha da serin olan kuzeye çıkarlar. Uygun mera konumunda olan fakat su kıtlığı yaşanan yerlerde onlar hayvanlarını kışın, kar yağdığında otlatırlardı. Kar hayvanların su ihtiyacını gideriyordu".
İslam tarihçilerinden Ibn el-Esir, XI. yüzyıldaki Kıpçaklarm hayatından söz ederken, onların yazın sonunda itil kıyılarından başladıkları göçün kışa doğru Balasağun bölgesinde sona erdiğini ve kışı burada geçirmek için yerleştiklerini belirtiyor.

Oğuz boyları arasında da bozkırda uzun menzilli göçler yapan göçebe gruplar mevcuttu. X. yüzyıl kaynaklarında "Oğuzların meralarda ve uygun yazlık ve kışlıklarda gezindikleri" kaydedilmektedir. Bu hususla ilgili Mesudi Oğuzların kışın yılkı sürüleriyle idil'in kıyılarına gelip kışladıklarını, ırmağın suyu donunca atlarıyla Hazar ülkesine daldıklarını yazıyor.
Biruni ise Mankur gölünün yakınlarına, yani Kimeklerin yaşadığı sahaya göç eden Oğuz grupları hakkında bilgi veriyor, ihtimal ki, burada kast edilen Oğuz grubu yaylalara, Sarı Su nehri ve Ulu Dağ eteklerindeki sulak meralara göç ediyordu.
Bu tip kayıtlara bakılırsa bozkırdaki konargöçer hayat tarzında göç menzilinin binlerce kilometreyi bulduğunu görüyoruz. XVI. Yüzyıl tarihçilerinden olan Fazl-allah ibn-Ruzbihan Kazakların yaylaları ile kışlakları arasındaki uzaklığın altı bin farsan, yani yaklaşık 3500-4000 km olduğunu belirtiyor.
Göçebeler göç yollarındaki mevsimsel değişimleri iyi bilmek mecburiyetinde idiler. Göç sırasında hayvanları için yeterli miktarda besin bulabilmeleri çok önemli idi. Mesela kışı güneyde geçirmiş olan hayvanları, Temmuz ayında kuzeye götürmek tehlikeli idi. Çünkü kuzeyde bu mevsimde küçük ırmaklar kurumaya yüz tutmakta ve su miktarı mayıs, haziran aylarına nazaran iki kat azalmakta idi.
Tam tersine kuzeyden güneye (kışlaklara) doğru yol alırken yol üzerinde yeterli su olmadığından, kar yağdıktan sonra göçe başlamak zorundaydılar.
Türkler arasında bu tür göçebeliğin yanı sıra, "çöldeki konargöçer hayat tarzı" söz konusu idi. Bu tür konargöçerlikte göçebeler otlakları kuyudan kuyuya takip ederler, ya da sürülerini bir kuyunun etrafında otlatırlardı. Orta Asya'nın belirli bölgelerinde uygulanan göçebeliğin bu türüne genellikle Kızıl Kum ve Kara Kum çöllerinde sıkça rastlanmakta idi. Tarihte göçebeliğin bu tarzını en çok Türkmenlerde ve Karakalpaklarda görmek mümkündür.
Göçebe hayat tarzının üçüncü ve son şekli ise "Dağlık bölgelerdeki konargöçer hayat tarzı" idi. Bu tür göçebe hayat tarzını benimseyenler kışı vadilerde, kuytu yerlerde veya bol kamışlı dere kenarlarında, yazı da dağlarda, yüksek yaylalarda geçirirlerdi. Aslında Eski Türk tarihinde dağlık mıntıka ve yaylalar büyük rol oynamıştır. Altay ve Ötüken dağları, Sayan ve Tanrı dağları, Karatau (Karaçuk) ve Tarbagatay dağları - düşey konargöçerlerin yazlık mekânları idi. Yaşanacak yerler, tabiatıyla dağ başları değil, dağların eteklerinde uzanan, bol otlu, sulu ve serin yaylalar idi. Zaten "yayla" adı da buna delâlet etmektedir, "yay-cay-cey"- "yaz" anlamına gelmekte, "yayla"da "yaz mevsiminin geçirildiği yer"i ifade etmektedir. Dağ etekleri, alpin bitkileri ve dağlardan gelen bol suları ile hayvan sürülerini beslemek için çok elverişli idi; dağların icabında düşman saldırısından korunmak için müsait olduğu da muhakkaktır. Üstelik yazın insanları ve hayvanları rahatsız eden ve hastalık yapan sinek ve haşarat pek fazla bulunmuyordu. Türk tarihinde bu tür konargöçerliğin değişmeyen temsilcileri Kırgızlar olmuştur.
Yarı Göçebe Hayat Tarzı: Türkler arasında tam göçebeliğin yanı sıra "yarı göçebe" hayat türü de mevcuttu. Bu hayat tarzlarının başlıca özelliği daha çok sabit su kaynaklarına bağlı olarak sürdürülmesi idi.
Yarı göçebelikte aktif göç hareketi söz konusu değildi. Yarı göçebe hayat tarzının özelliği kalıcı olmayan mevsimlik, kısa menzilli göçlere dayanmasıydı. Yarı göçebelerin yurtlardan ve daimi meskenlerden oluşan kışlakları vardı. Buralarda hayvancılığın yanı sıra tarımla da uğraşılıyordu. Fakat buradaki tarım yalnız destekçi unsur konumunda idi. insanların esas ihtiyacını görmüyordu. Geçim kaynağı yine hayvancılığa dayalı idi. Tarım yarı göçebelerin asıl gayesi olmamasına rağmen hayat tarzlarının birçok yönünü etkilemekte idi. Bu etkiler besledikleri hayvan türlerinde, göç yollarının oluşmasında ve göç mevsimlerinin tercihinde kendini göstermekte idi.
Yarı göçebelikte genel kural şu idi: insanlar ilkbaharda mısır ve benzeri ekinler ekiyorlar, ardından da sürüleriyle birlikte sonbahara kadar yakın bölgelere ve nispeten uzaktaki meralara çıkıyorlardı. Fakirler ve yeterli sayıda sürüsü ve özellikle binek hayvanı olmayan yoksullar ise, bütün yıl boyunca bu yerleşim birimlerinde kalıyorlar, ekinin bakımını ve gözetimini üstleniyorlardı.
Tarihte bozkırda yaşayan birçok kavmin göçebe olarak kabul edilmesine rağmen, bunların bünyelerinde her zaman yarı göçebe ve yerleşik grupların var olduğunu görmekteyiz. Orta Asya'nın doğu, güney ve güneybatı bölgelerinde ise daha çok yarı göçebe tipine dâhil göç hareketleri söz konusu idi. Uygurların, Kanglıların, Peçeneklerin, Oğuzların ekonomik hayatında yerleşik hayatın yanı sıra daha çok bu tür göçebeliğin yaygın olduğu görülmektedir. Mesudi, Oğuzların bir kısmının yaz mevsiminde yayla olarak Ak ve Kara irtiş çevresinde konakladığından bahsetmektedir. Yine bu nehrin kıyılarının Oğuzlar tarafından kışlak olarak da kullanılmakta olduğunu ifade eder.

İdrisî ise Batı Kazakistan topraklarında oturan göçebe Oğuzların yazlık ve kışlık yurtlarından söz etmektedir.
Biruni ise, Oğuzların büyük kafileler halinde sonbaharın bitiminde Harezm sınırlarına doğru göç ettiklerini kaydetmektedir. Muhtemelen bunlar, Sır-Derya'nın aşağı kısımlarındaki kışlaklarına dönen Oğuzlardı.
Kışlık meralar, genellikle nehir kenarlarında idi. Mera alanı olarak bu bölgelerin seçilmesinde nehir kenarında bulunan sazlık ve kamışlıkların hayvanları soğuk kış günlerinde tipiden koruması, yem ihtiyaçlarını kısmen karşılaması ve ayrıca göçebeler tarafından yakacak olarak kullanılması önemli rol oynamaktaydı. Akarsu kenarlarındaki meralar ne kadar zenginse, oraya o kadar çok göçebe gelir ve konaklardı.
Mesela tarih boyunca özellikle kışlık meralar yönünden Sır Derya nehrinin orta ve aşağı kısımlarındaki bozkır ve ovalar göçebelerin en gözde mekânları olmuştur. Sır Derya nehrin iki yakasının Peçenekler, Kanglılar, Oğuzlar, Kimekler ve Kıpçaklar tarafından her zaman kışlık olarak kullanıldığı tarihi vesikalardan açıkça bilinmektedir. Mesela, Kaşgarlı Türkçe öküz kelimesinden bahsederken, genellikle nehir manasına gelen bu kelimenin Oğuzlar tarafından ayrıca Benegit Deresi adı da verilen Sırderya nehrine denildiğini ve Oğuz şehirlerinin bu nehir etrafında olduğu gibi, göçebelerinin de onun sahillerinde yaşadığını bildiriyor.
X. yüzyılda Oğuz Yabguları Sır Derya'nın ağzına yakın bir yerde bulunan Yeni Kent şehrinde sadece kışın oturuyorlardı. Yani Oğuz Yabguları kışın buralarda olup, yazın da ona yakın yerlerdeki bozkırlarda yarı göçebe hayat sürüyorlardı.

GÖÇLERİN SEBEPLERİ

2009-08-29T08:29:00.001-07:00

GÖÇ OLAYININ ANLAMI VE MAHİYETİ
A-) GÖÇ KAVRAMININ ANLAMIBireylerin veya toplulukların doğal, ekonomik, toplumsal ve siyasi zorunluluklar sonucunda kendi yerini, yurdunu terk edip, başka bir yere gitmesine veya yer değiştirmesine göç denir.
Başka bir yere gitme hareketi olan göçü diğer göçlerden ayıran başlıca ölçüt, göç edenlerin eski toplumsal ilişkilerini değiştirmesi, yeni yerleşim yerinde yeni toplumsal ilişkiler kurmasıdır. Yer değiştirmenin göç sayılabilmesi için, yerleşme süresinin en az bir yıl olması gerekmektedir.
Yer değiştirenlerin yaşamını sürdürmek için seçtiği yeni yerleşme yeri, aynı ülkenin sınırları içinde ise "iç göç", ülke sınırları dışında ise "dış göç" terimi kullanılır.
Tarihte göçler avcı ve toplayıcı insanlara kadar geriye gitmektedir. Onlar yiyecek bulabilmek için sürekli yer değiştiriyorlardı, insanlık tarihi kadar eski olan "göç olayı ", genel olarak, insan ve insan topluklarının bulundukları bölgelerden, geçici veya sürekli olmak üzere başka bölgelere gitmeleri ve yerleşmeleri suretiyle meydana gelen yer değiştirme hareketidir.
Göç sosyal bir olaydır, bunun gerçekleşmesi hayati ve ciddi sebeplere dayanır. Bu konu ile yakından ilgilenen tarih araştırmacıları, en ilkeli dahil hiçbir kavmin kendiliğinden veya keyif için yer değiştirmediğini, oturulan topraktan ebediyen ayrılmanın bir insan için çok müşkül olduğunu ve göçlerin ancak bir takım mecburiyetler yüzünden meydana geldiğini belirtmişlerdir.
Türklerdeki göç hareketlerini ele alırken, bu göçlerin ortaya çıkış sebeplerini, cereyan ettiği mekânları, kitlenin sayı bakımdan büyüklüğünü, göç mesafesini, süresini ve yönünü dikkate almak suretiyle bir tasnif yapmak mümkündür. Bunlar ana hatları ile ifade edildiğinde göçlerin birbirinden farklılıklar arz ettiği görülmektedir. Türklerin göçleri, genellikle "ana yurt içinde yapılan göçler" ve "ana yurt dışına gerçekleşen göçler" şeklinde ikiye ayrılmaktadır.
Türklerin ilk yurdu, Altay ve Sayan (Kögmen) dağlan çevresi ile bu dağların kuzeybatı bölgeleridir. Fakat Türkler, M.Ö. 2 bin yıllarının ortalarından itibaren Altay dağlarından Ural dağlarına ve Yayık nehrine kadar olan geniş bozkır sahaya zamanla yayılarak, buraları da kendilerine kalıcı olarak ana yurt yapmışlardır.

Ana yurt içinde yapılan göçlerden kastımız, Moğolistan'dan Etil nehrine kadar uzanan büyük bozkır sahada sürekli cereyan eden yer değiştirmelerdir. İç göçlerin başlıca özelliği, tıpkı dış göçler gibi zorlayıcı sebeplerden kaynaklanmış olmasıdır. İç göçler deyince akla sadece geri dönüşü olmayan eylemler gelmemelidir, özellikle, Türklerin hayat tarzı olan konar-göçerliği, yani "mevsimlik göçleri" iç göç olarak kabul etmek gerekir. Ortaçağlarda Türkler göç sözünü daha çok, kendi bölgesine ait yörelere gidiş ve geliş için kullanmaktaydılar.
Konargöçer hayat tarzı onlara cesaret, kuvvet ve büyük bir dinamizm kazandırmıştır. Bu hayat tarzında uyguladıkları mevsimlik göçler sayesinde edindikleri bilgi ve tecrübeler, Türkleri her zaman dış göçlerde başarılı kılmıştır. Türkler ana yurdun dışına çıkmak zorunda kaldıkları zaman yanlarında sürülerini de götürürlerdi. Onlar, kendilerine yeni bir vatan buluncaya kadar göç hareketlerine devam ederlerdi. Bu göç sırasında, sürülerini korumada, daha önceki hayatlarında elde ettikleri bilgiler ve tecrübeler, kendilerine başlı başına bir kılavuz olmaktaydı. Göç yolunda doyurucu otlakların olup olmadığı, yeterli suyun bulunması, hava koşullarının tahmini, tekerlekli arabaların kullanımı, çabuk kurulup çabuk toplanan çadırlar gibi eşyalar ve bilgiler, onlara göç esnasında büyük kolaylık sağlamaktaydı. Bundan dolayı, mevsimlik göçlerin Türk sosyal hayatındaki yerini ve önemini ortaya koymadan iç ve dış göç olayını açıklamak mümkün değildir.

GÖÇLERİN SEBEPLERİ

[/SIZE]
Tarihi hadiselerin birden çok sebebe dayandığı malumdur. Dolayısıyla göç gibi çok boyutlu bir sosyal olayın da birçok sebebi olduğu kabul edilmelidir. Göçün sebeplerini incelerken daima iki faktörü göz önünde tutmak gerekir. Birincisi göç hareketinde bulunan topluluğun ilk bulunduğu, ikincisi de göçten sonra vardığı mekân ile ilgili sebepler. Göçmeni göç etmeye zorlayan asıl yurdundaki sebeplere "itici sebepler", gittiği bölge ile ilgilî sebeplere de "çekici sebepler" diyebiliriz. Bu konuda asıl dikkate alınması gereken husus göçün, asıl yurttaki değişikliklerden mi, yoksa göç kitlesini kendisine çeken yerdeki unsurlardan mı kaynaklandığıdır. Göç eden kavimleri bunlardan hangisinin daha fazla etkilediği hususu, bize, göçe yol açan sebeplerin aydınlatılması imkânını verir.
Türk tarihine baktığımızda söz konusu sebeplerin ikisine de ilişkin göç hareketinin gerçekleştiğini görebiliriz. Ancak itici sebeplerle çekici sebeplerden hangisinin, göçü fazla etkilediği hususu her hadisede farklılık göstermektedir. Bazen biri ötekinden daha ön planda olmaktadır.
Özellikle kitle halindeki mecburi göçlerde, göçü hazırlayan etkenler daha ziyade terk edilen bölgede meydana gelen itici sebeplerle ilgilidir. Bunların başında doğal nedenler yani, ana yurttaki nüfusun kalabalıklaşması, otlakların yetersizliği, iklimin değişikliğe uğraması sonucunda hayat tarzlarının etkilenmesi ve daha çok hayvancılığa dayalı ekonomik yapıların bozulması gelmekte idi. Bunun dışında akraba boylar tarafından yaşadıkları yerlerin istilaya uğraması, ya da yabancı ağır dış baskıya maruz kalma gibi etkenlerle Türkler değişik zamanlarda, değişik yerlere göç etmek zorunda kalmışlardır.
Çekici sebepler genelde münferit ve serbest göçlerde kendini göstermektedir. Cüzi ziraat dışında, ancak hayvan yetiştirebilen Türklerin normal bir hayat sürebilmek için, çeşitli gıda maddeleri, giyim eşyası vb. gibi başka iktisadi vasıtalara da ihtiyaçları var idi. Bunlar, iklimi elverişli, tabiat servetleri zengin ve o çağlarda pek az nüfuslu komşu ülkelerde mevcut idi. Mesela Kuzey Çin tarih boyunca Türklerin gözdesi olmuştur. Bunun başlıca nedeni de Kuzey Çin bölgesinin zengin meralara sahip olması, ikliminin de kendi coğrafyalarındaki iklime benzemesidir. Bundan dolayı Kuzey Çin, tarihin değişik dönemlerinde Türklerin baskısına maruz kalmıştır.
Hatta Türkler Kuzey Çin'e sadece akınlar düzenlememişler, burada çeşitli adlar altında devletler de kurmuşlardı. Mesela, Kuzey Çin'de Tabgaç (Toba) Devletini (338-557) kuran bir Türk hanedanı idi.
Aynı durum Karadeniz'in kuzeyi için de söz konusu idi. Doğu Avrupa'nın bol sulu ve bol otlu meraları her zaman Türk göçlerini kendisine çeken önemli faktörlerden olmuştur.
Bunun dışında Türk siyasi güçleri her zaman anayurt dışındaki ticaret ve tarım bölgelerinin yerleşik ahalisini yönetimlerinde tutmaya çalışmışlardır. Bu nedenle Türkler ekincilik yapan Harezm ahalisine durmadan akmcılık yapmışlardır68. Böylece akın yapmak, Türklerin hayatında gittikçe önemli bir yer tutarak, sonunda bir devlet politikası haline gelmiştir. Çünkü savaşlar ve akınlar, devlet başkanına hem maddi güç, hem de itibar sağlamaktaydı. Böylece devlet başkanlarının idare ettiği kitleler üzerinde otoritesi yükselmekte ve hâkimiyeti artmaktaydı. Üstelik eskiden Türklerin dünya anlayışında cihan hâkimiyeti mefkuresi düşüncesi hâkimdi. Bu düşüncenin asıl kaynağı onlara büyük bozkır tabiatıyla mücadele ederken kazandıkları özgüvenden gelmektedir. Yasalara ve törelere göre düzenli şekilde işleyen devletler kurmuşlardır. Bu arada atı ehlileştirerek uçsuz bucaksız bozkırları, yüksek dağları, geniş nehirleri aşmak imkânını bulmuşlardır.

Çekici sebepleri yaratan diğer bir neden de Türklerin İslam dinini kabulü ile ortaya çıkan, Müslüman olmayanların ülkelerini fethetmek düşüncesi idi. Bu nedenle Müslüman olunca Türkler hâkim oldukları idarecilik ve savaşçılık ruhunu ön plana çıkararak bu sefer fetih arzusu ile "Orta yol" dediğimiz istikameti takip ederek Iran üzeninden Anadolu'ya yöneldiler. Müslüman Oğuzlar Selçuklu siyasi birliği çatısı altında "orta yol" istikametinde gayrimüslimler üzerinde fetih misyonunu başarıyla yürüttüler.
Türk topluluklarını zaman zaman göçe zorlayan tabii, iktisadi, siyasi, sosyal ve askeri sebepleri şöyle sıralayabiliriz:
1-) İklim Değişikliği
Türklerin anavatanı olan Büyük Bozkır Orta Avrasya kıtasına ait olup batıda Macar Ovası'ndan tam olarak Moğolistan'a ve Çin Seddi'ne kadar uzanır. Tarihin büyük ekseriyetinde Büyük Bozkır'm iklim şartları hayvancılığa çok elverişli olmuştur. Gumilev'e göre, normal şartlarda Büyük Bozkır'm doğusu sayılan iç Asya bölgesine Atlantik'ten gelen siklonlar doğu bozkırını batıdan ayıran dağ bariyerlerine çarpan bulutları getirirler. Birde Moğolistan üzerinde nemli batı rüzgârlarının yolunu kesen güçlü antisiklonlar bulunur. Bu siklonlardan sonrası nispeten güneşli olduğundan kış hafif geçer ve hayvancılığa elverişli bitki örtüsü her zaman bulunur. Baharda Sibirya'dan esen nemli rüzgârlar, güneyde yerini sakin Atlas Okyanusu musonlarına bırakır. Böylece step bütün bir yıl hayvan sürülerini beslemeye yetecek kadar yeşil bitki örtüsüyle kaplanır. Bu elverişli iklim şartları doğu bozkırında güçlü Hun, Uygur ve Moğol devletlerinin kurulmasını sağlamıştır.
Yine de Büyük Bozkır'ın ikliminde istikrar hiçbir zaman söz konusu olmamıştır. Burasının eski ve ortaçağlardaki iklimine dair fikirlerini ortaya koyan L. Gumilev şunları ifade etmektedir: "Dünyada sürekli olan hiçbir şey yoktur. Bazen siklonlar ve musonlar yönlerini değiştirerek steplere değil, kıtanın ormanlık alanlarına düşebilirler. Hatta bazen kutuplara doğru tundra alanlarına da yönelebilirler. O zaman Gobi ve Bet-pak-dala çöllerinin dar kayalık şeridini genişleyerek biteyleri, dolayısıyla direyleri kuzeye yani Sibirya'ya; güneye yani Çin'e doğru iterler. Onların arkasından su ve ot aramak maksadıyla hayvanlar ve insanlar da hareket edince semereli etnik temaslar trajik olaylara dönüşür.
Son iki bin yıl süresince Büyük Bozkır üç defa kuraklık yaşamıştır: II-111. Yüzyıl, X. Yüzyıl ve XVI. Yüzyıl. Her defasında da bozkır boşalmış ve insanlar ya bir tarafa göçüp gitmişler, ya da ölmüşlerdir". Ancak siklon ve musonlar normal güzergâhlarına dönünce bozkırda mutat hayat canlanmış, hayvanlar ve insanlar berhayat olabilmişlerdir.
2-) Tabiî (doğal) Afetler ve Salgın Hastalıklar
Orta Asya, iklim değişikliği dışında bir de zaman zaman doğal afetlere maruz kalırdı. Buradaki hayat, arka arkaya gelen şiddetli soğukların ve tipilerin, sel ve çekirge baskınlarının, otları ve suları yok eden aşırı sıcakların ve kuraklığın daima tehdidi ve tehlikesi altındaydı. Bazı yaz aylarında bir damla bile yağmurun düşmediği aşırı kuraklıklar, bazı kış aylarında da aşırı soğuklar, salgın hastalıkların çıkmasına yol açıyor ve kitle halinde hayvan kırımları meydana geliyordu. Aşırı soğukların sebep olduğu salgın hastalıklara "yut" (yutmak) adı veriliyordu. Sık sık meydana gelen "yuflarla başlıca ekonomik varlıklarını yitiren Türkler, perişan oluyorlar ve güç durumlara düşüyorlardı, işte böyle durumlarda Türk toplulukları için yeni ekonomik sahalar aramak bir zaruret halini alıyordu.
3-) Nüfus Artışı ve Otlak Yetersizliği
Orta Asya iklim şartlarındaki zorlukların kitlesel göçler üzerinde etkisi olduğu bir gerçektir. Fakat Orta Asya'nın iklimindeki sertlik tamamen Türk göçlerinin ana sebebi olarak görülmemektedir. Göçlerinin asıl sebebinin nüfus artışı olduğu artık bilinmektedir.
Türkler son derece dinamik ve sağlıklı bir topluluk idiler. Üstelik Orta Asya'daki göçebe hayat tarzı, çok sayıda insana ve insan gücüne ihtiyaç gösteriyordu. Bundan dolayı genç nüfus son derece artmaktaydı. Fakat ana yurdun toprakları, hızla çoğalan Türklerin geçimi için yetersiz kalıyordu. Aynı şekilde otlaklar da sayısı gittikçe artan sürülere yetmiyordu. Öte yandan, Orta Asya'nın bozkır sahalarında büyük insan kitlelerini besleyebilecek tarım sahaları hemen hemen hiç yoktu. Ekonomi büyük ölçüde hayvancılığa dayandığı için otlakların önemi daha da artmaktaydı. Otlak yüzünden boylar arasında sık sık silahlı çatışmalar meydana geliyordu. Bu sonu gelmez çatışmalarda ve itişip kakışmalarda mücadeleyi kaybeden boy veya topluluğun kendisine yeni bir yurt ve otlak araması gerekiyordu. Bu, bozkır topluluklarının adeta değişmez bir kanunu idi.
4-) Siyasî Anlaşmazlıklar (İhtilâflar)
Anayurt içinde ve dışında başka yerlere yapılan göçlerin bir sebebi de, Türk tarihinde sık görülen siyasi anlaşmazlıklar idi. Zira Türk siyasi hayatında istikrar yoktu, iniş ve çıkışlarla, zirve ve çöküntülerle dolu idi. Bunun başlıca sebebi, taht veraset hukukunun belirli bir kurala bağlanmaması idi. Türk hâkimiyet anlayışı, tahta çıkmada her hanedan üyesine aynı hakkı veriyordu. Bu da her hükümdar değişikliğinde taht kavgalarına ve bu kavgalar devletin zayıflamasına, hatta bölünmesine sebep oluyordu. Bazen bu mücadele Türk devletinin istiklali ile ilgili olmaktaydı, çünkü bozkır insanı hürriyetine ve istiklaline fazlaca düşkün idi. Sebep ne olursa olsun mücadeleyi kaybeden taraf, istiklali feda edip egemenlik altına girmektense, yerini terk ederek, yeni ufuklara doğru göç etmeyi tercih ediyordu.
Göçler, bazen yeni bir Türk devleti kurulurken ortaya çıkan siyasi anlaşmazlıklar yüzünden de meydana geliyordu. Kurulan yeni devletin hâkimiyetini kabul etmek istemeyen topluluklar, yurtlarını bırakıp, başka yerlere göç ediyorlardı.
5-) Ağır Dış ve İç Baskılar
Türk toplulukları bazen karşı koyamadıkları ağır dış baskılar yüzünden de yurtlarını terk etmek zorunda kalıyorlardı. Bu durum, genellikle Türklerin siyasi bakımdan parçalandıkları ve Orta Asya'ya hükmeden güçlü bir Türk devletinin bulunmadığı zamanlara rast geliyordu. Böyle zamanlarda güçlü bir dış baskı ile karşılaşan Türk toplulukları, istiklallerini değil, yurtlarını feda ediyorlardı. Çünkü onlar, ancak üzerinde hür ve bağımsız olarak yaşayabildikleri toprakları yurt olarak kabul ediyorlardı.
Türk toplulukları, sadece dış baskılara değil, aynı zamanda birbirlerinin baskılarına da maruz kalıyorlardı. Hatta iç baskılarla meydana gelen göçün sayısı daha fazla idi. Yani Türklerden bir kütle başka bir Türk zümresini yerinden çıkararak göçe mecbur etmiştir. Dış unsurların doğurduğu büyük göçler uluslar arasında kabile hislerinin başa geçmesine sebep oluyordu. Özellikle, Karadeniz'in kuzeyine, Orta Avrupa'ya ve Balkanlara olan göçler esnasında Türk toplulukları yurt bulma gayretleri ile birbirlerinin üzerine atlıyor, birbirlerini yerlerinden etmeleri sonucunda yeni göçlerin doğmasına sebebiyet veriyordu.
6-) Fetih Arzusu ve Yeni Vatanlar Kurma Fikri
Yeni ülkeler fethetme (açma) arzusu ve bunun tabii sonucu olarak yeni vatan kurma fikri de, göçlerin sebepleri arasında sayılabilir. Zira Türkler bu arzularını ve fikirlerini gerçekleştirebilecek hayat tarzına ve vasıtaya sahip idiler. Bu hayat tarzı konar-göçer bir hayattı; vasıta da at idi. Geçekten de Türkler, ziraat yapan toplumlar gibi kendilerini tabiat kuvvetlerinin elinde hiçbir zaman esir hissetmemişlerdir. Konar-göçer hayat tarzı onlara cesaret, kuvvet ve büyük bir dinamizm kazandırmıştır. Ufuklarını da son derece genişletmiştir. Daha da önemlisi, onlarda yeni ülkeler fethetme ve yeni imkanlara sahip olma arzusu uyandırmıştır. Atın sağladığı sürat ve üstünlük duygusu da, onların bu arzularına büyük ölçüde yardımcı olmuştur. Böylece Türkler, at sayesinde hayret verici bir çabuklukla geniş fetih ve göç hareketinde bulunabilmişlerdir. Mesela, Oğuz Türklerinin Anadolu'ya gelmelerinde fetih arzusu ve yeni vatan kurma fikri başlıca rol oynamıştır.
7-) İskân Politikası
Eki Türk kültüründe yer alan hükümdarlık anlayışına göre bir devleti başkanının yerine getirmek zorunda olduğu bazı görevleri vardı ve bu görevler şunlardı:
1. Devleti korumak ve düzene sokmak
2. Türk töresini düzenlemek ve korumak
3. Halkı doyurup giydirmek, hiç kimseyi aç ve çıplak bırakmamak.
4. Yeni alınan yerlere "kondurmak" yani iskân politikasını yürütmek.
Görüldüğü gibi "iskân" anlayış ve uygulamaları Türk tarihinin derinliklerine dayanmakta ve bu görevde devlet yöneticilerinin önemli görevleri arasında yer almıştır. İskân politikasının asıl amacı, alınan yerlere yeni aileler ve boylar yerleştirerek askeri başarıyı sosyal ve kültürel yapı ile desteklemekti. Savaş sonunda kazanılan topraklar ancak bu şekilde elde tutulabilirdi. Türkler asırların vermiş olduğu tecrübelerden anlamışlardı ki, bir coğrafya askeri güç ile kaç kez alınırsa alınsın, orayı elde tutmak mümkün değildi. Bu coğrafyanın yurt (toprak) olarak addedilebilmesi için halkın iskân (kondurma = yerleştirme) edilerek kültürel zaferin kazanılması gerekirdi. Aksi takdirde bu fetihler yağma ve istila hareketleri gibi çapulculuktan başka bir anlam ifade etmezdi. Bu iskân politikası ise, bizzat devlet eli ile gerçekleştiriliyordu. Bu bölgelere yerleştirilenlere toprak verildiği gibi vergiden de muaf tutulurlardı. Uygulanan istikrarlı politika sonucunda bu bölgeler zamanla Türkleştirilebiliyordu.
Buna Hunların cihan hâkimiyeti anlayışı güzel bir örnek teşkil etmektedir. Hunların sınır (uç) birlikleri ve asıl ordu daima irtibat halinde idi. Merkezin haberi olmadan sınır boylarında hiçbir hareket yapılmazdı. Merkeze bağlılık o kadar güçlü idi ki, Çin kaynakları Çin'e "... Kendi kendine inen Hun'lardan söz açmıyordu". Hun'ların Çin' e yaptıkları akınlar iki özellik gösteriyordu:
"1. Devlet halinde ve planlı Hun akınları (Çin yıllıkları bu akınları M.Ö. 934–910
2. Çin içindeki Hunların rasgele yağma akınları".
Hunlar Çin'den almış oldukları sınır bölgelerine Türk boylarını yerleştirirlerdi. "Yerleşme iskân politikası askeri nizamın devamlılığının sağlanması için kurallara bağlı olarak cereyan etmişti".
İskân politikasının en güzel örneği Selçukluların siyasi iktidarı döneminde sergilenmiştir. Malazgirt zaferinden sonra, Anadolu'ya giren Türk ordularının peşinden gelen Türk boyları fethedilen yerlere yerleştirilmiştir. Böylece Anadolu'nun Türkleştirilmesi, İslamlaştırılması ve Türk vatanı haline getirilmesi sağlanmıştır.

Göktürk Devletinin Yıkılmasından Sonra Oğuzlar

2009-08-29T08:28:00.001-07:00

Bilge Kağanın ölümünden sonar ülkede tekrar kargaşa başladı. Bunların başında Aşina ailesinin kendi içindeki durmak bilmeyen taht kavgası ve bu durumdan faydalanarak kendi bağımsızlıklarını tekrar sağlamaya çalışan budunların ayaklanması göze çarpmaktadır. Bu gelişen olumsuz durumdan kazançlı çıkan Uygurlar olmuştur. Bunlar 744 yılında Aşina sülalesinden olanlara son vererek, yaklaşık 100 yıllık bir süre için ötüken'in yeni sahipleri durumuna yükselir.
744 yılında Gök Türk devleti Uygurlar tarafından ortadan kaldırılması ile Dokuz Oğuzlar bu sefer Uygurlar'a itaat etmek zorunda kalarak Uygur federasyonunu meydana getiren Türk budunlarına katılmıştır. Fakat Oğuzlar, II Göktürk devletine karşı almış oldukları tutumları aynen Uygurlara da uygulamışlardır. Ama Uygurlar, Dokuz Oğuzlar'ı ne zaman idareleri altına aldılar, kesin bir şey söylemek mümkün olmuyor. Uygurların kurucusu olan Kol Bilge Kağan'ın Gök Türk hâkimiyetini ortadan kaldırma çabası esnasında, Dokuz Oğuzlar ve diğer Oğuz kabilelerinin genel durumundan bahsedecek kaynaklarda bulunamamıştır.
747 senesinde Kol Bilge Kağan'ın ölümü zerine, yerine Türk tarihinin en güçlü simalarından biri olan büyük devlet adamı, Moyun-Çor geçti. İşte bu kağanın adına dikilen kimi kısmı iyi korunamayan Şine-Usu kitabelerinden Oğuzlar'ın (Sekiz Oğuzlar) durumu hakkında az da olsa bilgi edinmek mümkün olabilmektedir. Sine Usu yazıtlarında Moyunçur'un onlarla savaştığı anlatılmaktadır: "Tuttum bir orada ormanlığa yetiştim. Gece ışık batarken harp ettim. Orada mızrakladım. Gündüz [dağılmışlar], gece derlenmişlerdi. Ormanlıkta Sekiz Oğuz, Dokuz Tatarlar kalmadı, ikinci gününde gün doğarken harp ettim". Burada ilginç olan Oğuzlar'ın dokuz değil sekiz boy halinde zikredilmesidir. Nitekim Moyunçur Oğuzlar'la yaptığı ikinci savaşında da onlardan Sekiz Oğuz olarak söz etmektedir. Bu olaylarda Oğuzlar'ın bir boy haricinde Uygurlar'a karşı ayaklandıkları görülmektedir. Bir diğer açıklama ise, ilk iki savaşta Oğuzların sekiz boy olarak zikredilmeleri, bir boyun daha önce Gök Türklerle birlikte Çin'e gitmesinden ileri gelmektedir. Üçüncü savaş arifesinde bunlar geri dönerek tekrar Oğuzlar arasına katılmışlardı. Nitekim bir sonraki olaylarda Oğuzlar'dan yine Dokuz Oğuz olarak söz edilecektir. Oğuzlar'ın Uygurlar'a karşı savaşlarda yanlarına çeşitli boyları da aldıkları bilinmektedir. Başından beri sanki kader birliği yapmışçasına Oğuzlarla Dokuz Tatarlar'ı ittifak halinde görmekteyiz. Yine bu savaşlarda Kırgızlar ve Çikler de Oğuzlar'ın yanında yer alarak Uygurlar'a karşı çetin savaşlar vermişlerdir. Ancak bu savaşların hepsi Uygurlar lehinde sonuçlanmıştı. Uygurlar bu savaşlarda düşmanlarına karşı daima bağışlayıcı olmuştur.
Böylece Uygur kağanı Moyunçur'un Türkçe kitabesinde, devletin dayandığı başlıca unsur olarak "On Uygur ve Dokuz Oğuz budunu" zikrediliyor.
Yine Şine-Usu kitabelerinden anlaşılıyor ki, Uygurlar hâkimiyeti sırasında Oğuzların bir kısmı Gök Türkler ile Çin'e gitmişler ve Moyunçur'un Basmıllar ve Karluklar ile savaşları esnasında tekrar Türk iline dönmüşlerdir. Demek ki Uygurlar zamanında da bir dizi göç döneminin başlatıldığı görünmektedir.
Uygurların hâkimiyetine alınmış olan Orhun Oğuzları hakkında kaynaklarda bunun dışında daha fazla bilgi yoktur. Uygurlar, XI. yüzyıl ortalarında Orhun-Selenga vadisinden iç anlaşmazlıklar ve ayrıca 840 yılında Kırgızların saldırmaları nedeniyle Orhun bölgesinden ayrılıp, batıya yani şimdiki Orta Asya bölgesine göç etmişlerdir. Uyguların bir bölümü Beşbalık, Turfan, Barköl ve Hami Kenti bölgelerine göç etmek zorunda kalırken, Uygur federasyonuna dâhil olan Oğuzlar ise daha da batıya, İç Asya bölgelerine kaymak zorunda kaldılar. Bundan sonra anayurt bölgesindeki Oğuz topluluğu topluluğu hakkında fazla bilgi yoktur. Herhalde batı yönünde geniş ölçüde batı hareketi söz konusudur.

Oğuzların Göktürk Devletiyle İlişkileri

2009-08-29T08:27:00.000-07:00

682 yılından itibaren 50 yıllık esaret döneminin ardından Çin kaynaklarının "Ku-to-lu" adını verdikleri Kutluk (Aşina soyuna mensup bir prens) tarafından Çinlilere karşı başarılı bir bağımsızlık savaşı başlatıldı. Kutluğu destekleyenlerin sayısı kısa sürede 5000 yükseldi ve kendisi de kağan olarak ilan edildi. Bu durumdan ilk etkilenen Oğuzlar oldu. Kutluk kağan ilk etapta savaşmak için lazım olan at sürülerini Dokuz Oğuz boylarından yağmalayarak elde etti. Bu hareket kısa surede yayıldı.
Dağılan Göktürk boylan Kutlug'un etrafında toparlanmaya başladı. Kutluğun başlattığı özgürlük hareketi sonucunda, 682'de yeniden Gök Türk devletinin bağımsızlığını kazandı.
Bu sırada Dokuz Oğuz Kağanı Selenga ırmağı boylarında oturuyordu ve Ötüken bölgesi de onun idaresinde idi, ötüken bölgesinde Göktürklerin yeniden yükselişi en çok Dokuz Oğuzları tedirgin etmişti. Dokuz Oğuz Kağanlığı Gök Türklere bağlı kalmaktan korkuyorlardı. Bu nedenle yaklaşan tehlikenin önünü almak için ciddi bir savaşa hazırlanmak zorundaydılar. Bu sebeple Gök Türkler henüz kuvvetlenmeden, Çinliler ve Kıtaylar ile bir ittifak kurmak için, Baz Kağanın önermesiyle her ikisine de Kum ve Tonra boylarından birer elçi gönderdiler.
Üstelik güneyde en kısa zamanda siyasi bir gücü oluşturan Kutluk'un ana hedefi doğal olarak Ötüken bölgesini ele geçirmek oldu. Çünkü Baykal gölünün güney batısında bulunan Ötüken, yüksekçe dağlar ve Orhun ile Tamir ırmaklarınca çevrili müdafaası kolay fakat etrafa akınlar yapmaya elverişli bir konumda olup, iklimi yumuşak ve geniş otlaklara sahip bir yer idi. Bu yüzden burası Asya Hunları ve l Göktürk Kağanlığı zamanlarında da devletin ağırlık merkezi olmuştur. Türklerce kutsal sayılan bir bölgedir. Gök Türkler'in fetret devrinde dağılan Türk kavimlerini ancak "Türk Devletçilik ruhunun yerleşmiş olduğu" Ötüken etrafında toplamak ve idare etmekle mümkün olabileceğinden buranın ele geçirilmesi büyük önem kazanmıştır.
Oğuzlar'ın ittifak aramak amacıyla bir haberciden Çin ve Kitay'a elçiler gönderdiklerini duyan Kutluk Kağan vezir Tonyukuk'a "gönlünce ordu sevk et" talimatını vermiş, taraflar arasında meydana gelen "inekler Gölü" savaşında Oğuzlar ağır bir darbe almıştı. Bu olaylar 682 yıllarında olmalıdır. Yapılan savaşta Oğuz kağanı Baz Kağan öldürüldü ve Oğuzların büyük bir kısmı Kutluk Kağanın hâkimiyetini kabul ettiler.
Göktürkler karşında verdikleri bu savaşı kaybetmesi Oğuzların Ötüken’deki konumunu olumsuz etkiledi. Bunun sonucunda bağımsızlıklarını kaybeden Oğuz boylarından bazıları ana yurdun dışına kadar uzanan yeni göç hareketlerine kalkıştılar. (Çine)
Ötüken’deki diğer Türk unsurlarını da tek tek hâkimiyeti altına alan Kutluk Kağanın İlteriş unvanını aldığını görüyoruz (686 ya da 687 başı). Birde yazıtlarda hakanın kendi ulusuna "Türk ve Oğuz beyleri" diye hitap etmesi, Oğuzların Göktürkler arasında Türklerden sonra ikinci büyük ve önemli unsur olduklarını göstermektedir. Ancak 682 ile 691 yılları arasındaki on senelik kısa dönemde Dokuz Oğuzlar ile Göktürkler arasında yedi savaşın olması dikkat çekicidir. Anlaşılan, Oğuzlar sık sık Göktürk idaresine karşı baş kaldırıp, savaşmışlardı. Bunun nedeni Dokuz Oğuzların kendilerinden değil, hakan tarafından atanan bir idareci tarafından yönetilmesinden duyulan memnuniyetsizlik olmalıdır.
Ancak, 691–715 yılları arasında Dokuz Oğuzlarla Göktürklerin münasebetine ilişkin kitabelerde yeterli bilgi arz edilmiyor. Muhtemelen, Oğuzlar beylik statülerini geri kazanmışlardı. Kitabelerde İlteriş Kağan'ın halefi Kapkan Kağan'ın iktidarının ilk senelerine ait (692–716) Oğuz'ların herhangi bir hareketinden bahsedilmiyor. Sadece Tonyukuk kitabesinde ufak, fakat önemli bir kayıt geçer. Buna göre Çin imparatoru, Türgiş ve Kırgız kağanları Gök Türklere karşı yapılacak savaş hakkında müzakere ederken Türgiş kağanı diyor ki: "Türk memleketi kargaşalıktadır. Onlara tabi olan Oğuzlar isyana kalktılar". Burada dikkati çeken mesele, Oğuzlar'ın bağımsızlıkları için devamlı fırsat kolladıkları hususudur. Oğuzlar'ın bu devamlı ayaklanmaları, büyük bir kuvvete sahip olduklarını gösteriyor. Gök Türk kağanları bu durumu göz önünde tutmak suretiyle her zaman onlara Oğuz ya da Dokuz Oğuz ismiyle sık sık hitap etmişlerdir. Dokuz Oğuzlar kuvvetli bir kavim olarak daima Gök Türklerle karşılaştırılmalardır. Gök Türklere karşı düşmanca duygular besleyen bu kavim, Gök Türk kağanı tarafından mağlup edilmişse de, Gök Türklere karşı sık sık isyana devam etmiştir. Bu meseleler daha sonra Kapkan Kağan'ın yerine geçen Bilge Kağan devrinde dikilen kitabelerde Dokuz Oğuzlara karşı yaptıkları devamlı savaşlara dair etraflı bilgiler vermektedir.
Kapkan Kağanın 25 senelik (692–716) başarılı askeri ve siyasi yönetimine rağmen Kağanlığının son yıllarına doğru, yani 714 yılından itibaren devlete bağlı kavimler arka arkaya isyan etmeye başladılar. Bu hareketlilik her halde Kapkan Kağanın katı tutumundan dolayı meydana gelmiştir. O kendisine bağlı olan kavimlere çok sert davrandı ve yaşlanınca da öfkeli ve tutarsız biri oldu. Buna karşılık tabi kavimler protesto edip, kendisinden uzaklaştılar. Bunlar arasında Oğuz ve Ediz boylarının da adları geçmektedir. Böylece 715 yılının başlarında Kapkan Kağan ve yandaşları kendilerini şiddetli bir isyan denizinin ortasında bulmuşlardı. Ongin kitabelerinde olaylar karşısında çaresiz kalan kağanın durumu açık bir şekilde anlatılıyor. 715–716 yılları arasında taraflar arasında peş peşe çok sayıda çatışmalar gerçekleşmişti. İlk çatışma Toğu Balık'ta cereyan eti. Tula nehri kıyılarından küçük bir şehir olan Toğu Balık çevresinde vuku bulan bu savaştan bir netice husule gelmemişti. Taraflar pozisyonlarını koruduklarından çözüme gitmek için Andırgu'da bir kez daha karşılaştılar. Ancak yine bir sonuç ortaya çıkmayınca Çüş Başı denilen bir yerde bu zamana kadar yapılanlar arasında en ciddi çarpışma gerçekleşti. Kıran kırana geçen bir muharebenin sonucunda Oğuzların ciddi kayıplar verdiği anlaşılmaktadır. Savaş sonucunda Göktürk birlikleri Oğuz Tonra boyundan Alpagut ve on akrabasını esir olarak ele geçirmişti. Şubat-Mart 715 yılında yapılan (muhtemelen Mart ayının ortasında gerçekleşmiştir) ulusal Yug/Yuğ törenlerinde esirler idam edilmişlerdi. Ancak bu savaş Göktürkler'e öne geçme şansı tanımışsa da henüz Oğuzlar pes etmemişlerdi. Bunun üzerine taraflar bir kez daha Ezgenti Kadaz mevkide karşı karşıya geldiler. Ancak, sonuç namına ortada yine bir netice yoktu, işi inada bindiren Göktürkler hasımlarını yenmeyi kafalarına iyice yerleştirmişlerdi. 715 yılı sonunda Oğuz birliklerine yaklaşmaya çalışan Göktürkler, kışı Amgı sığmaklarında geçirdiler. 716 yılı başlarında buradayken muhtemelen kışın aşırı soğuk geçmesinden dolayı hayvanları ölmeye başladı. "Yut" veya hayvan ölümü adı verilen bu olay korkulacak düzeyde olmadığından Göktürkleri pek etkilemişe benzememektedir. Bahar mevsiminde Köl-tigin tekrar Oğuzlar'a karşı sefere geçti. Ancak, Oğuzlar da tetikteydiler. Ordunun harekete geçtiğini öğren Oğuzlar, muhtemelen farklı bir taktik geliştirip aniden Köl-tigin'in bulunduğu karargâha saldırdılar. Köl-tigin bu saldırı karşısında inanılmaz bir cesaret sergilemişti. Sonuçta Oğuzlar bazı kayıplar verdirerek geri çekildiler. Sinirleri iyice gerilen Göktürkler, Oğuz yurtlarına saldırarak bazı obaları yağmaladılar. Bunun üzerine Oğuzlar eskiden beri beraber oldukları Dung-hu/Tun Oğuz boylarından Tokuz Tatarlar'la ittifak oluşturup Göktürk yağmalarının önüne geçmeye çalıştılar. Ağu yakınlarına Oğuz-Tatar birlikleriyle Göktürkler arasında arka arkaya iki savaş gerçekleşti. Ancak her iki savaşta Göktürkler lehinde sonuçlandı. Bu yine Oğuzlar'ın tabi olduğu anlamına gelmiyordu. Nitekim kaybedenler meydanı bırakarak kaçmak zorunda kalmışlardı.
Göktürklere karşı bağımsızlıkları uğuruna verdikleri savaşları kazanamayınca artık bazı Oğuz boyaları ana yurdun dışına, Çine göç hareketinde bulundular. Fakat bu bir sığınma şekli idi. 717 yılında gerçekleşen bu olay üzerine Göktürkler Oğuzlar'ın bu ihanetine sinirlenip onlara karşı sefere çıkarak, çocuk ve kadınlarını esir olarak ele geçirmişlerdi. Muhtemelen bu olay üzerine Oğuzlar tekrar hâkimiyet altına alınmıştır.
Bu sıralarda devletin bütünlüğünü sağlamayı amaçlayarak Kapkan Kağan Bayırku kabilesine karşı sefer düzenleyerek Tola kıyılarında onları mağlup ediyor. Fakat kağan Ötüken'e dönerken yolda ansızın ormanda saklanan Bayırkular tarafından yakalanarak öldürülüyor.
Bu olay üzerine Gök Türk devletinin başına Kapgan Kağan daha hayatta iken törelere uygunsuz olsa da halefi olarak tayin ettiği oğlu Küçük han geliyor. Fakat hakkını arayan Köl-tigin kısa bir süre sonra askeri bir darbe ile kağanlığı abisi olan Bilge Kağana geçmesini sağlar.
Bilge Kağan döneminde onun sergilediği barış eksenli, akıllıca politikası önceki kağanın katı tavrın unutturmuş, bu şekilde Çin'e kaçan Türk kavimlerini geri çekmeyi başarmış. Bu da Çin tarihi kaynaklarında, Türklerin tekrar eski saflarına dönmeleri ters bir akıntı olarak açıklanmaktadırlar.
Bunun net bir örneği de, tekrar güçlenmeyi hedefleyen Bilge Kağan daha önceleri kendi topraklarını terk ederek Çin'e sığınan Tokuz Oğuzlara geri göç etmeleri için çağrıda bulunmasında idi. Bunun üzerine Oğuzlar'ın Bilge Kağan ve Tonyukuk'a güvenerek geri döndükleri anlaşılmaktadır. Zira 726 yılında veya ona yakın bir zamanda dikildiği sanılan Tonyukuk kitabesinde Türk Bilge Kağanın, Türk Sır Budununu, Oğuz Budununu besleyip oturduğunu söylemesi doğal olarak bu sonucun doğru olduğunu teyit etmektedir219. Bilge Kağan'ın da Köl-tigin için diktirdiği kitabede Oğuz budunu ve beylerine de hitap etmesi; Oğuz'ların Kağan'a bağlılıklarını sürdürdüğünü, ana kitlenin Ötüken'de bulunduğunu ifade ediyor.
Oğuzlar, Göktürk Devleti'nin sonuna kadar tabi pozisyonlarını korumuşlardı. Ancak bu bağlılığın Göktürk Devleti'nin sonlarına yakın sarsıldığı ve aradaki iplerin koptuğu bilinmektedir. Göktürkler'e aşırı sadık kalan bazı Oğuz grupları ise onlarla birlikte devletin çöküşü üzerine Çin'e gitmişlerdi. Göktürk kitabelerinde geçen bazı bilgilerden de Oğuzlar1 m sadece Çine değil ana yurdun batı kısmına, Türkeşlerin yurduna doğru göç etmiş olabileceği kanaatine varabiliriz.

OĞUZLARIN ORTA ASYA'DA GÖÇLERİ VE YAYILMALARI

2009-08-29T08:26:00.000-07:00

OĞUZLARIN ORTA ASYA'DA GÖÇLERİ VE YAYILMALARI
A-) ORHUN-YENİSEY HAVZASI OĞUZLARI
1-) Barlık Irmağı Kıyısında Altı Oğuzlar
Tölisler'den geldikleri muhtemel olan Oğuzlar'ın bu adı ne şekilde ve nasıl aldıkları bilinmiyor. Bilinen şu ki, Yenisey'deki Göktürk kitabelerinde adlan geçene kadar onlar hakkında bilgimizin olmamasıdır. Yalnız Yenisey Yazıtlarının Orhun'dakilerden daha eski bir zamana (VI ve VII yy.) ait olduğu dikkate alınırsa Oğuzların belgedeki tarihi VI yüzyıla kadar inmektedir.
Yenisey havzasındaki Barlık nehri kıyısında dikilen bir kitabede şöyle denilmektedir: " Öz Yiğen Alp Turan, Altı Oğuz kavminden on üç yaşında ayrıldım. Beylik nüfuzumdan, sizlerden ayrıldım". Anlaşılan bu yazıt, Altı Oğuz boyu beyinin mezar taşıdır. Kitabede kastedilen olay şu ki, henüz 13 yaşında olmasına rağmen Altı Oğuz boyunun başına geçen Öz Yiğen Alp Turan Bey burada vefat etmiştir. Onun küçük yaşta vefatı, ayrıca kitabedeki şekliyle "beylik nüfuzunu" korumak girişimi bu dönemde Oğuzların bağımsız olduklarını göstermektedir.
Bu yazıtın VII. yüzyılın ilk yarısı ile ortalarında dikildiği görüşü yaygındır. Buna bakarak, kitabe 600 yılından sonra yazıldığına göre, Oğuzlar altı boy halinde kendilerinden bir liderin başkanlığında bağımsız olarak Barlık çevresinde oturmaktaydılar.
Bunun dışında da Klementz Barlık kıyısından üç tane kitabe keşfetmiş. Bunların da Oğuzlara ait olduğu düşünülmektedir. Çünkü bütün yazıtlarda aynı damgaya rastlanmaktadır. Bu kitabelerde adı geçen Koni Tiriğ, Bayna Sangun oğlu Külüğ Çur ve adı okunmayan bir başbuğun birer Oğuz beyleri olduğuna ihtimal verebiliriz. Bunun dışında Yenisey yazıtlarında Oğuzlardan pek fazla söz edilmiyor. Onun için Barlık Oğuzlarının ilk Gök Türk devleti ile kurduğu münasebeti fazla bilinmiyor.
Buna rağmen Barlık yazıtları bize muhtemel bazı bilgiler vermektedir. Birincisi, bunların arka arkaya yazıldıkları anlaşılmaktadır. Buna göre, sırasıyla bu dönemdeki Altı Oğuz Beyliğinin liderleri şunlar olmuştur. 1. Öz Yiğen Alp Turan; 2. Külüğ Tutuk; 3. Onun kardeşi Koni Tiriğ, 4. Bayna Sangun; 5. Onun oğlu Külüğ Çur; ve 6. adı okunamayan bir bey. Son üç yazıtın sonu aynı bitmektedir: "Kuyudaki prensesimden". Burada "kuyu" kelimesinden mana, nehir kıyısındaki ülkesinde oturan prensesine gönderme olsa gerek. Bunu, Barlık lll'deki "vadideki oğlumdan ayrıldım" yazısı kanıtlamaktadır. Bütün bunlara bakarak Oğuzlar'ın VII. yüzyılın başlarından itibaren veya daha erken dönemlerden Barlık nehri yakınlarında oturdukları ortaya çıkmaktadır.
Oğuzlar'ın Tula boylarına göçleri 630 yılından sonrasına, yani Göktürklerin yıkılışına rastladığı için, sözü edilen beylerin 600–630 yılları arasında Altı Oğuz Beylerinin başında olmaları gerekir. Ancak söz konusu Oğuzların Barlık kıyısına ne zaman, neden geldikleri ve daha önceki tarihleri bilinmiyor.
Üstelik Altı Oğuzlar'ın Yenisey havzasından Orhun havzasına göç etmesine zorlayan nedenlere ilişkin ipuçları Barlık kitabelerde belirtilmiyor. Kutluk Hakan II. Göktürk Devleti'ni kurduğu sırada Oğuzlar artık Tula boylarında bulunuyorlardı. Bu göçün, F. Sümer'e göre, 630 yılında l. Göktürk Devleti'nin yıkılışından sonra gerçekleşme olasılığı çok yüksektir. Oğuz göçlerinin tesadüfî olmadığını, aynı tarihte Kemçik'e akan Çırgak nehri boylarında oturan Ediz boylarının güney-batıya inerek Oğuzlar'ın yakınından bir yerde yurt tuttukları kanıtlanmaktadır. Büyük ihtimalde Barlık Oğuzları Ediz boylarının baskısı nedeniyle göçe maruz kalmışlardır.

Üstelik l. Göktürk Devletinin yıkılmasıyla Orhun bölgesindeki ortaya çıkan otorite boşluğu Yenisey'den kovulan Oğuzları kendine çekmişti. Bu şekilde Oğuzlar hiçbir zorlukla karşılaşmadan Tula (Toğla) ırmağı boylarına yerleşmişlerdir.
2-) Tula Irmağı Kıyısında Dokuz Oğuzlar
VII. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren Oğuzlar, Tula (Toğla) nehri civarında dokuz boydan teşekkül eden bir birlik oluşturmuşlardı. Muhtemelen Tula civarına geldikten sonra birliğe dâhil olan kabile sayısı altıdan dokuza yükselmiştir. Bu konuda kendi fikrini izah eden L. Gumilev: "dış tehlikelerden korunmayı amaçlayan, birbirine yakın yaşayan küçük boylar kendi aralarında birleşerek ittifaklar meydana getirmişlerdi. Bunlar Türk soyundan olan Tölis boyları idi ki, bu tür topluluklar için "Oğuz" kelimesi kullanılmaktaydı. Dokuz Oğuz, Üç Oğuz, Sekiz Oğuz gibi kavimler ismi böylece ortaya çıkmıştır" diyor. Bize göre de Oğuzlar Barlık havzasında iken bu şekilde bir araya gelen kavimler birliği idi. İlk başlangıçtaki "oğuz" kelimesi mücerret olarak "kabile", "kabileler ittifakı" manasını ifade ederken, daha sonra olayların gelişmesiyle birlikte determinatif bir mana kazanarak boy ismi olmuştur. Bunlar zaman zaman gelişmeler içerisinde varlıklarını sürdüre bilmek için değişik sayılarla anılan birlikler halinde malum olmuşlardır. Dokuz Oğuz-dokuz (muhtelif) kabile, Üç Oğuz-üç(muhtelif) kabile gibi Orhun havzasındaki Oğuz birliğinin oluşmasını i. Kafesoğlu da buna yakın bir ifade ile destekleyerek, 630'da l Göktürk devletinin yıkılması ile bölgede oluşan iktidar boşluğuna bağlamaktadır. Ona göre fetret devresinde birçok Türk boylan gibi Oğuzların da kendi aralarında dış güçlerden korunmak amacıyla "Dokuz Oğuz" biriktiğini oluşturdular.
Muhtemelen, Tula boylarına geldikten sonra burada Oğuzlar Göktürklerinkine benzer bir idare tesis ettiler. Bölgedeki iktidar boşluğundan faydalanarak başlarında bulunan bir llteber emrinde Çinlilerin tuzağından uzak duran Dokuz Oğuz Beyliğini kurdular. Göktürk yazıtları II. Göktürk devletinin kuruluşu sırasında Dokuz Oğuzların başında Baz Kağanın bulunduğunu belirtir. Bazı araştırmacılar buna bakarak Oğuzlar'ın Tula-Selenga ırmakları boylarını ele geçirerek Dokuz Oğuz Kağanlığfm kurduklarından söz etmektedir. Ancak, bu pek mantıklı gözükmemektedir. Muhtemelen, bu görüşün ortaya çıkma nedeni Oğuz liderinin "kağan" unvanı taşımasıdır. Kanaatimizce, Oğuz beyi Baz Kağan'm adındaki "kağan" unvanı Çinliler tarafından verilmiş olmalıdır ki, Oğuzlar Çinlilerden sürekli hediyeler almakta idiler. Çinlilerin buradaki amacı Göktürklerden devir aldığı bölgenin hâkimiyetini şenle, ipekle elinde tutmaktır.
Aslında 630 yılında l. Gök Türk devletinin yıkılmasında Çin İmparatorluğu'nun başlıca müttefiklerinden biri de Tölisler'in ileri gelen boylarından Hsüeh-Yen-t'o'lar idi. Hsüeh-Yen-t'o'lar Çin İmparatorluğu’na yaptıkları bu hizmetin karşılığında Ötüken'de Gök Türklerden boşalan mevkie talip oldular. Bu uğurda giriştikleri faaliyetlerde kısmen başarıya ulaştıkları da anlaşılmaktadır. Ancak, Çin imparatorluğu dostTölis kabileleri arasında ihtilaf çıkarmayı başardı. Çinliler için en makbul yol Türk boylarını bir birine düşürerek bölgenin idaresini kendi ellerinde tutmaktı. Çünkü iskân politikasını uygulayıp, Çin köylerini buraya yerleştirmek veya devamlı göç halinde bulunan kabileleri kontrol altında bulundurmak için gerekli düzeni oluşturmak imkânsızdı. Bunun için her zamanki gibi rakip kavimlerin çatışmalarını sağlamak, ya da tek bir kabilenin kendisi için tehlikeli olabilecek şekilde egemenlik kurmasına meydan vermemek gerekir idi. Bu konuda en büyük yardımcısı yeni Tölislerden, Orhun havzasında tutunmaya çalışan Dokuz Oğuzlar oldu. Dokuz Oğuzlar Çin imparatorluğu ile ittifaka girerek Hsüeh-Yen-t'o'ları yenilgiye uğrattı(646). Böylece 647 yılında Tola ve Orhun nehirleri arasında yukarıda da bahsettiğimiz gibi başlarında elteber T'u-mi-t'u bulunan Dokuz Oğuz beyliği kuruldu. Fakat Çin imparatorluğu Dokuz Oğuzların müttefiki olarak gözükse de onların bağımsızlığını kabul görmediler. Bu nedenle 663 yılına kadar llteber T'u-mi-t'u Çin hükümetine karşı bağımsızlık savaşını yürütmek zorunda kaldı. Bu şekilde Oğuzlar'ın uzun sure hâkimiyet altında tutulamayacakları anlaşılmıştı. Baz Kağanın döneminde ise Dokuz Oğuzlar, Çin idaresinin desteğini alarak bölgenin en büyük siyasi kuvveti haline gelmişti.

Selçukluların Sultan Alp Aslan Zamanında Anadolu'ya Yapılan Fetih Hareketleri

2009-08-29T08:25:00.001-07:00

a-) Sultan Alp Aslan’ın Anadolu’ya Yönelik Gaza ve Fetih Politikası
1064 yılında Tuğrul Bey'in vefatı üzerine Sultan Alp Aslan Selçuklu Devleti'nin başına geçti. Alp Aslan, iktidarını güçlendirdikten hemen sonra, fetihlere başladı, ilk seferini Kafkaslar üzerinden Anadolu'ya yaptı. Amacı İslam dinini yaymak ve sınırı tahkim etmek, Azerbaycan'daki tâbi beyler ile sınır boylarındaki Türkmenler üzerinde devlet nüfusunu sağlamlaştırmaktı. Azerbaycan topraklarına geldiğinde ona Anadolu'ya sürekli akınlarda bulunan Türkmen Beyi Tuğ-tekin rehber olmak üzere kuvvetleriyle Sultana katıldı. 1064 yılı içinde Nahcivan'a gelen Alp Arslan, burada ordusunu ikiye ayırdı; bunlardan bir kısmını oğlu Meiikşah ve veziri Nizamü'l-Mülk'ün idaresinde Doğu Anadolu'daki sınır kaleleri üzerine gönderirken, kendisi de diğer kısmın başında Ani'nin kuzeyindeki dağlık ülkelerden Gürcistan sınırlarına kadar müstahkem mevkileri ele geçirdi. Amacı, bölgedeki Gürcü ve Ermeni gücünü kırarak, Anadolu'da yapacağı gaza ve fetih faaliyetlerinde arkasını emniyet altına almaktı. Önemli engele karşılaşmayan Alp Aslan kısa sürede Anadolu'nun kilit noktalarından olan Anı şehrini surlarına dayanır. Bu arada Araş nehrini geçerek, Anadolu topraklarına giren Melikşah, kısa sürede Sürmeli ve Meryem-nişân gibi müstahkem mevkileri fethederek, Ani şehri civarında Alp Aslan ordusuyla birleşir. Selçuklular şehri fethetme girişiminde bulunur ve çetin bir kuşatmadan sonra Ani ele geçirilir (1064).
Böylece, Anadolu'ya yapılan Türk akınları fethe dönüşerek, yeni bir gelişme safhasına girdi. Ani şehrinin ve kalesinin düşüşü, İslam dünyasında büyük bir sevinçle karşılanırken, Hıristiyanlar arasında da o derece büyük bir üzüntü ve korku yarattı741.
Sultan Alp Arslan, bölgedeki Selçuklu hâkimiyetinin kalıcı ve devamlı olabilmesi için Ani şehrinin ve kalesinin güvenliğinden sorumlu bir komutan tayin ederek, Anadolu'da ilk Selçuklu askeri teşkilatının çekirdeğini oluşturdu. Böylece, buradan Anadolu'nun derinliğine doğru yapılacak olan akınlarda ve fetihlerde de, Selçuklu akıncılarının geri emniyeti büyük ölçüde sağlanmış oldu.

Alpaslan Ani şehrinde hemen bir cami inşa ettirerek, bölgedeki İslamlaşmanın da temelini attı. Bundan sonra Kars hâkimi Ermeni Gagik'e bir haber göndererek ondan Selçukluların yüksek hâkimiyetini tanımasını istedi. Ani'nin akıbetini gören Gagik, direnmeden Sultana itaatini arz etti. Böylece, Kuzey-Doğu Anadolu bölgesi tamamen Selçuklu hâkimiyeti altına girmiş oldu. Tam bu sırada kardeşi Kavurd'un isyan haberini alan Alparslan, akınları yarıda kesip pek çok ganimetle Rey'e geri döndü.
Alpaslan başka yerlerde, bilhassa doğuda iki yıl kadar meşgul olduğu sırada Anadolu'nun fethine Selçuklu ve Türkmen beyleri devam ettiler. Alparslan zamanında Anadolu topraklarına derinliğine nüfuz ederek, daha da cüretkâr hale geldiler. Türkmen beylerinin aileleri ve sürüleri ile kesifleşen bu göçleri her yıl biraz daha artıyor; fetih sahaları gittikçe genişliyordu. Hatta onlar, hareketlerini Bizans'ın Anadolu'daki en önemli merkezlerini içine alacak kadar ileri götürdüler. Özellikle, Salar-ı Horasan, Gümüş-tekin, Afşin ve Ahmedşah gibi Selçuklu beyleri Doğu Anadolu'dan başlayarak iç Anadolu bölgesine kadar uzanan geniş bir akın hareketinde bulundular.
Malazgirt zaferine kadar Alparslan zamanında gerçekleşen Anadolu fetihlerini kısaca tespit edersek şu netice ile karşılaşırız; 1064'de Kars'ı, Orta Anadolu'ya yayılan Türkmenler, 1067’de Kızıl Irmak vadisini takiple Kayseri'yi, Niksar'ı, 1068'de Amuriyye (Emirdağ yakınlarında eski bir kale) ve 1069'da Konya'yı ele geçirdiler. Artık Türkmenler başlarında beyleri ile Yarımada'nın doğusunda istediği gibi at koşturuyordu. Mihail'in ifadesiyle Kilikya ve Pontus denizine kadar uzanan bölgede Türklerin ayak basmadığı, yağmalamadığı hiçbir yer kalmamıştı. Bu tablo Malazgirt zaferine kadar Anadolu'da büyük ölçüde fetihler ve Türkmen yayılışı olduğunu gösterir.
b-) Malazgirt Zaferi
Selçukluların başarılı fetih girişimine rağmen Anadolu toprakları henüz Türkmenler için emniyetle oturulacak bir ülke değildi. Bizans ordusu harekete geçerse Türkmenlerin onlara ve silahlarına karşı mücadele edecek güçleri yoktu. Zira çok geçmeden endişe verici bu duruma son vermek maksadıyla Bizans İmparatoru Romanos Diogenes Uz, Peçenek, Frank ve Norman ücretli askerlerinin de katıldığı büyük bir ordu ile 1068 baharında Suriye istikametinde sefere çıktı. Türkmen Beyleri de, imparatorun iyi donanan ordusu ile çarpışacak kadar büyük kuvvete sahip olmadıkları için daima geri çekiliyorlardı. Bu sebeple Selçuklu ordusunun desteğine ve himayesine ihtiyaçları vardı. Aksi takdirde Anadolu'da tutunmaları mümkün değildi. Buna karşılık Alp Aslan henüz bizzat Anadolu'nun fethi ile meşgul olmuyor; Selçuklu beyleri ve Türkmen boylarının fetih ve yayılışlarını yeterli görüyordu. Üstelik bu sıralarda Alp Aslan Mısır Fatimi devletine son verme meselesi ile meşguldü.
Mısır'a hareketi esnasında Bizans imparatorunun büyük bir ordu ile üzerine Erzurum'a doğru ilerlediği haberini alınca seferini yarı keserek, 4 bin kişilik hassa birliği ile süratle Azerbaycan'daki Hoy şehrine döndü ve burada hazırlığını kısa sürede tamamlayıp, Bizanslarla karşılaşmak üzere Anadolu'ya doğru hareket etti. Alp Aslan'ın sayıca az olduğu bilinen birliğine Anadolu gazalarında tecrübe görmüş ve zafer kazanmış akıncı Türkmen beylerinden Sav-tekin, Afşin, Gevherâyin, Sanduk, Ay-tekin, Ahmedşah gibleri de gelip katıldılar. Fakat bunlar sayıca düşman ordusundan çok az olmasına rağmen manen çok yüksek, beyleri ve askerleri Türk-İslam ideallerine bağlı; birçok zaferler ve tecrübeler kazanmış vaziyette idi. Öte yandan, Peçenek, Uz, Kıpçak, Bulgar, Sılav, Alman, Frank, Ermeni, Gürcü ve birçok eyaletten toplanmış paralı askerlerden oluşan Bizans ordusu milliyet, din ve mefkûre bakımından çok ahenksiz, manen zayıf ve hatta birbirine rakip ve düşman unsurlardan oluşuyordu.
Alp Aslan, Bizans karargâhına âdet gereğince bir elçilik heyeti göndererek barış teklifinde bulundu. Fakat zaferinden emin olan imparator bu teklifi reddediyor. Bu şekilde Alp Aslan komutasındaki Selçuklu Türkmenleri Malazgirt ile Ahlât arasındaki Rahva Ovası'nda Bizans ordusuyla karşı karşıya geldiler (24 Ağustos, 1071). 26 Ağustos'ta yapılan savaşta Bizans ordusu Selçuklu ordusunun beş misli olmasına rağmen büyük bir bozguna uğradı, imparator Selçukluların eline esir düştü. Böylece Türk savaş taktiğini büyük bir ustalıkla uygulayan Alp Aslan, Türk tarihinin en parlak ve en büyük zaferini kazanmıştır.
Ayrıca, savaş esnasında tarafların maddi ve manevi güçlerinde meydana gelen değişiklikler de, savaşın sonucunu etkilemiştir: Daha savaşın başında, Bizans ordusunun saflarında bulunan Uzların (Oğuzlar) ve Peçeneklerin konuşmalarından ve kıyafetlerinden soydaşları olduklarını anladıkları Selçukluların tarafına geçmeleri, Bizans ordusunun maneviyatını ve gücünü kırarken, Selçuklu ordusunun maneviyatını ve gücünü ise son derece yükseltmiştir.
Savaşın sonucunda iki taraf arasında bir barış anlaşması yapıldı. Bu anlaşmaya göre kaybeden taraf olarak imparator, kurtuluş akçesi olarak bir defa 1,5 milyon altın, ayrıca Büyük Selçuklu Sultanlığına da her yıl 360 bin altın ödeyecekti. Bizans imparatorluğunun elindeki bütün Müslüman esirler serbest bırakılacaktı. İhtiyaç halinde Selçuklulara yardımcı kuvvet gönderecekti. Malazgirt, Urfa, Menbiç ve Antakya gibi şehir ve kaleler Selçuklulara bırakılacaktı. Fakat bilindiği gibi Malazgirt zaferinden sonra Bizans imparatoru Dioğenes ile yapılan anlaşmanın, Dioğenes Bizans'a dönmeden imparatorluk makamına geçirilen yeni imparator VII. Mikhael tarafından selefinin gözlerini mil çekilip kör edilerek hapse atılmasıyla geçersiz kalmıştı. Bunun zerine, Selçuklu sultanı Alp Aslan çevresindekilere; "Buğunen itibaren Rumlarla mevcut sulh sona ermiştir. Artık haça tapanlar öldürülecek ve memleketleri istila olunacaktır" demiştir. Nitekim kendisine bağlı beylere; "Bundan böyle arslan yavruları olunuz; yeryüzünde gece-gündüz kartal gibi uçunuz ve Rumlara merhamet etmeyiniz" diyerek Alp Aslan, Dioğenes'in ölümünden sonra da barış anlaşmasının kesin olarak bozulduğuna hükmederek, askerlerini Bizans eyaletlerinin, yani Anadolu'nun fethine göndermiştir.

SELÇUKLULARIN DOĞU ANADOLU’YA YAPTIKLARI AKINLAR

2009-08-29T08:24:00.000-07:00

Türkmenlerin varlığından önce Anadolu'nun doğusu birçok yerel emirlere ev sahipliğini yapsa da Bizans'ın etkisi altında idi. Bölgedeki önemli yerel güçleri olarak Van Gölü havzasında Vaspuragan Ermeni Pernsliği, Erzurum'un Kuzeydoğusu ile Artvin yörelerinde Gürcü-Ermeni karışımı Aşot-Bagratiler, Tiflis'te Müslüman-Arap Caferoğulları, Diyarbakır bölgesinde Kürt asıllı Mervaniler'i sayabiliriz. Bunlardan Bagratiler XI. yüzyılın başında bölgede en büyük güç haline gelmişlerdi. Bagratiler'in gücünden rahatsız olan imparator Vasil 1001 yılında Gürcüler üzerine yürüdü ve onları yurdundan attı. Ani ve Vaspuragan bölgelerine saldırdı, işte tam bu sırada Çağrı Bey 3.000 Oğuz savaşçısıyla yörede gözüktü. O. Van Gölü havzasını kuzeyden güneye baştan sona dolaştı. Bölgenin Türkmenlerin mekân tutması için uygun özellikler taşıdığını gördü ve vaziyeti soydaşlarına müjdeledi. Bu durum Selçukluların Güney Anadolu bölgesine ilk gelişleri idi (1018). Türkmenlerin Doğu Anadolu'da gözükmesi Bizans'ı telaşlandırdı. Vaspuragan bölgesi süratle ele geçirilerek bir Bizans eyaleti haline getirildi. Ermeniler de İç Anadolu'ya göç ettirildi. 1040'lı yılların başında Bizans İmparatorluğu Doğu Anadolu'nun büyük bir kısmına hâkim olarak sınırlarını Azerbaycan'a kadar uzatmışlardı. Urfa ve çevresine hükmetmekteydiler.
Doğu Anadolu coğrafi olduğu kadar tarihi açıdan çok eski devirlerden beri Anadolu'nun bir parçası olmuştur. Üç büyük kıtaya hükmeden konumu itibarıyla doğudan gelenler için batıya, Akdeniz'e, Balkanlara uzanan bir köprü vaziyetinde idi. Bu özelliği dolayısıyla bölge, tarihinin her safhasında saldırı, işgal ve istilalara maruz kalmıştır. Tarihinin bu özelliği, Bizans'ın bölgeye olan girişiminden sonra XI. yüzyılın ikinci yarısında Selçuklu Devleti tarafından da tekrarlanmıştır.
Dandanakan zaferinden sonra Türkistan yöresinden İslam dünyasının iç kesimlerine doğru akın eden Oğuz-Türkmenler zamanla Horasan'da barınamaz hale gelmişti. Onun için bunlar Selçuklu Devleti nezaretinde batıdaki uç bölgelere Azerbaycan ve Acem-ı Iran topraklarına yönlendirilmekte idi. Dolayısıyla bu bölgelerde kalabalık göçebe Türkmen kütlesi birikmişti. Üstelik bunlara Tuğrul Bey'in yönlendirmesiyle Irak Türkmenleri eklenince iyice kalabalıklaşmalardı. Bu nedenle Selçuklu sultanlarının önderliğinde bu kalabalık göçebe Türkmenler XI. yüzyılın ortalarında Doğu Anadolu bölgesine boşaldılar.
1-) Selçukluların Tuğrul Bey Zamanında Doğu Anadolu'ya Yapılan Akınlar
a-) Hanedan Üyelerinin Doğu Anadolu Üzerine Yaptıkları İlk Akınlar
Tuğrul Beyin Azerbaycan'a gönderdiği Ibarhim Yinal ve Kutalmış Doğu Anadolu'nun fethini amaçlayarak Türkmen birliklerinin başına geçtiler. Bizans kaynaklarınca 100 000 olduğu ifade edilen Selçuklu ordusu, Bizans'ın kontrolündeki Ermeni ve Gürcü topraklarına doğru süratle ilerlediler. 1045'ten itibaren Türkmenler ağırlıklı olarak Araş nehri yoluyla ve Arran üzerinden Anadolu'ya girmeye başladırlar. Bizans'ın gösterdiği direniş 1048 yılında Pasinler Savaşı ile kırıldı.
İmpartor IX. Konstantinos Monomakhos, batıda Bizans'ı ciddi bir şekilde tehdit eden diğer bir Türk kabilesi Peçenekler'in akınları nedeniyle doğuda Selçuklular ile anlaşmak zorunda kaldılar. Bu sebepten İmparator, Sultan Tuğrul Beye barış teklifinde bulundu. Teklifi kabul gören Tuğrul Bey 1049-1050'de İstanbul’a bir heyet gönderdi. Yapılan görüşmeler sonucunda, İstanbul'da Emeviler zamanında (685–705) inşa edilmiş, fakat harap vaziyette camii tamir ettirerek orada daha önce Mısır Fatımi halifesi adına okunan hutbeyi keserek, Abbasi halifesi ve Tuğrul Bey adına okutmaya başladı.
Ancak Bizanslılar Selçuklu Devletine yıllık vergiyi ödemeyi yapmayınca barış sağlanamadı. Fakat Selçuklularda taht mücadelesi gibi bazı iç meseleler baş göstermesi sebebiyle Selçuklular bir süre Anadolu'ya akın yapamadılar.
b-) Tuğrul Beyin Doğu Anadolu Üzerine Yaptığı Sefer ve Akınlar
Tuğrul Bey yaklaşık dört sene süren içteki meseleleri çözüme kavuşturduktan sonra Anadolu seferinde İbrahim Yınal'ın elde ettiği başarıyı, devam ettirmek düşüncesi ile batıya doğru genişleme politikasını bizzat kendisi üstlendi. Nitekim İbrahim Yınal ve Kutalmış'ın arkasından ordusu ile Azerbaycan'a giren Tuğrul Bey, bölgedeki mahalli iktidar sahiplerinin (Bâvendî, Şeddadî) direnişlerini kırarak, onları birer birer itaat altına aldıktan sonra Anadolu'ya yöneldi. 1054 yılı başlarında Van gölü civarından Anadolu topraklarına girdi. Amacı, Anadolu'yu kendisine açacak kilit noktalarını birer birer ele geçirmekti. Önce Bergiri (bugünkü Muradiye), arkasından Erciş kalelerini ele geçirdi. Malazgirt kalesini kuşattı. Fakat Tuğrul Bey kaleyi düşürmek için yaptıkları tüm çabalarından sonuç alamadı. Bundan sonra Tuğrul Bey ordusunu üç kısma ayırarak diğer bölgelere akın etti. Birinci kısmı Kars istikametinde, ikinci kısmı Çoruh-Kelkit vadisi istikametinde gönderdi. Kendisi de üçüncü kısmın başına geçerek Erzurum yaylasına kadar ilerledi. Ordusuna Kuzey-Doğu Anadolu'da geniş bir akın hareketi yaptırdı. Yeteri kadar ilerlediğine ve ganimet elde ettiğine kanaat getiren Tuğrul Bey, ordusuna geri dönmesine emir verdi. Dönüşte beklemedik bir anda Malazgirt kalesini tekrar kuşattı. Fakat yaklaşan kış ayları kuşatmanın uzun sürmesine müsaade etmeyince bahara ertelemek zorunda kalmışlardı. Bu düşünce ile Tuğrul Bey Rey'e dönmeye karar vermişse de halifenin çağrısı üzerine Bagdad'a gitmiştir. Ancak İrak'ın durumunu ve isyanlar bir daha ona Anadolu seferine çıkmasına imkân vermemiştir.
c-) Tuğrul Bey Zamanında Selçuklu ve Türkmen Beylerinin Anadolu Akınları
Tuğrul Bey, bir daha Anadolu'ya gelmemesine rağmen, Anadolu üzerine olan akınlara muhtelif Selçuklu şehzade ve beyleri devam ettiler. Dinar adında bir beyin komuta ettiği Selçuklu akıncıları, 1057 yılında Tuğrul Beyin bıraktığı yerden hareket ederek, Kemah ve Şebinkarahisar'a ulaştılar. Bundan sonra Erzincan üzerinden Malatya'ya indiler. Bölgenin en zengin şehirlerini birer birer ele geçirerek yağmaladılar. Bir çarpışma sırasında Dinar şehit düşünce, başsız kaldılar ve dağıldılar.
Anadolu akınları, 1059 yılında Selçuklu ve Türkmen Beyleri tarafından bir kere daha tekrarlandı: Başlarında Sâlâr-ı Horasan komutasında bir Selçuklu akıncı birliği Doğu Anadolu'dan Güney-Doğu Anadolu bölgesine inerken, Samuh idaresinde başka bir akıncı birliği de Doğu Anadolu'dan Orta Anadolu bölgesine doğru ilerlemeye başladı. Bu akınların sonunda Sâlâr-ı Horasan Urfa çevresini, Samuh da Sivas'ı ele geçirdi ve yağma etti.
Sultan Tuğrul Bey zamanındaki bu akınlar Sivas ve Malatya'nın doğusundaki bütün araziyi içine almıştı. Fakat buralar Türk yerleşimine karşı koyamaz bir konuma gelmiş olsa da Malazgirt Savaşı'na kadar Yabgulu Türkmenleri dışında, Türk topluluklarının Anadolu'da sürekli kalmadıkları örülmektedir. Bu durum Anadolu topraklarında henüz Türkmenler için güvenilir olmadığının işareti idi.
Fakat Anadolu'nun Türk vatanı haline gelmesinde Sultan Alparslan'ın rolü büyük olmuştur. Anadolu, Sultan Alp Arslan zamanında Türk akınlarının başlıca hedefi haline gelmiştir. Alp Aslan'ın genişleme politikası İslam dinini yayma fikrine dayanmakta idi. Bu nedenle sultanlığının ilk senesinden itibaren yayılma politikasında gayrimüslim ülkeleri tercih etmiştir. Bu ülkelerin başında Anadolu sahası gelmekte idi.

OĞUZLARIN ANADOLU'YA GÖÇLERİ VE YERLEŞMELERİ

2009-08-29T08:23:00.000-07:00

OĞUZLARIN ANADOLU'YA GÖÇLERİ VE YERLEŞMELERİ
A-) SELÇUKLULARDAN ÖNCE ANADOLU'NUN VAZİYETİ

Türkmenler tarafından fethedilişinin arifesinde Anadolu, nüfusunun çoğunu kaybetmiş ve harabeye dönmüş bir coğrafya durumunda idi. XI. yüzyıl öncesi Bizans-İslam mücadeleleri Anadolu'nun tahrip olmasına sebep olmuş ve üstelik buna Bizans'ın kötü yönetimi eklenince ülke nüfusu oldukça azalmıştı. Bölgedeki istikrarsızlıktan bitkin düşen halk Balkanlara ve adalara göçmüştü. Nitekim XI. yüzyılda Türklerin nüfusu azalmış bir coğrafyaya geldikleri gerçek ise de, Anadolu'nun tamamen boş ve sahipsiz olduğunu söylenemez. XI. Yüzyılda Bizans'ın siyasi etkisi altında bulunan Anadolu topraklarında Rum, Ermeni, Süryani ve Kelt gibi yerli halklar yaşamakta idi. Üstelik XI. yüzyılda Bizans'ın Türk akıncılarını önlemek amacıyla uyguladığı iskân politikası neticesinde Anadolu'nun nüfusunda artışlar gerçekleşmiştir. Bilindiği gibi Bizans Devleti'nin Kuzey Suriye ve Ermeni prensliklerini hâkimiyet altına almasını müteakip XI. yüzyıl başlarından itibaren Süryani (Suriyeli) Hıristiyanları Anadolu'da Tarsus, Edessa (Urfa) ve Anazarba bölgelerine, Ermenileri ise KHikya, Kapadokya ve Sivas havalisine yerleştirdiler.
Diğer taraftan, Bizans Devleti bunlara ilave olarak, VIII. yüzyıldan itibaren Balkanlara inmeye başlayan Bulgar, Peçenek, Kuman ve Uzlardan oluşan Türk kütlelerini Anadolu'ya geçirerek, Karaman ve Kayseri bölgelerine yerleştirmişti. Fakat bu askeri nitelikli iskânlar, Anadolu nüfusu üzerinde büyük bir tesir oluşturacak boyutta değildir.
Fakat Bizans'ın uyguladığı her iki nüfus transferleri Türkmenlerin işine yaramıştır. Bizans Devleti'ni doğudaki Ardzuni ve Vaspurakan Ermenilerin'! Orta Anadolu'ya nakletmesi, Türkmenlerin doğudaki sınırdan Anadolu'ya girmelerine ve boşaltılan bölgelere yerleşmesine olumlu katkı yapmıştır. Azerbaycan topraklarından hareket eden Türkmenler, Bizans Devleti'nin boşalttığı Doğu Anadolu topraklarını kolayca fethederek oralara yerleşmiştir.
Diğer taraftan gayri Müslim olan Türk unsurları daha sonra Anadolu topraklarına gelen soydaşlarıyla, Türkmenlerle birleşip, sorun yaratmadan kaynaşarak İslamlaştılar. Anlaşılan Malazgirt savaşı esnasından Bizans ordusunda yer alan Türk kütleleri karşı tarafın kendi akranları olduğunu öğrenince oraya geçmişlerdi.

Bunların dışında Anadolu'da siyasi bir güç olan Bizans birlikleri, Türk akınlarını durdurmak maksadıyla kale ve surlarla korunan şehirlerde mevcuttu. Bunlardan surlardan mahrum veya zayıf surlarla çevrili şehirler, direnmede acizdi. Ortaya çıkan bu müsait durumdan faydalanmak isteyen Selçuklu sultanları Anadolu'yu yurt tutmak maksadıyla fetih hareketlerine hız verdi.

SELÇUKLULAR ZAMANINDA ANADOLU’DA UYGULANAN İSKÂN POLİTİKASI

2009-08-29T08:22:00.002-07:00

SELÇUKLULAR ZAMANINDA ANADOLU’DA UYGULANAN İSKÂN POLİTİKASI

1-) İskân Anlayışının Türk Tarihindeki Yeri
Çağrı Bey'in keşif seferi ile başlayan Anadolu'nun yurt edinme politikası, Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşundan önce ve sonra sistemli bir şekilde yürütülen akınlar ve fetihlerle devam etti. 1071 Malazgirt meydan muharebesinden sonra akınların yerini iskân faaliyetleri aldı.
Bu çerçevede Türkmenlerin Anadolu'ya girişleri ve yerleştirilmeleri büyük Selçuklu Sultanı Alp Aslan'ın vefatı ve oğlu Melikşah'ın tahta oturmasından sonra (M. 1072), daha planlı bir şekilde yürütülmeye başlamıştır. Bu planlı yürütülme "kondurma" yani "iskân" politikası eski Türk geleneğine dayanmaktaydı. Görüldüğü gibi "kondurma" yani "iskân" anlayış ve uygulamaları en eski devirden başlayarak Türk devlet ve hükümdarlarının önemli görevleri arasında yar almıştır. Yeni fetihlerle ülke topraklarını büyütmek Türkler için ne kadar büyük bir şeref sayılıyor idiyse, alınan bu topraklara Türk halkının iskân edilmesi de o ölçüde önemli bir hükümdarlık görevi olarak telakki ediliyordu. Bu nedenle Türk hükümdarı fetihten sonra o ülkeye "kondurma" işine başlıyorlardı. Bunun için de yeni göçebe Türk kitleleri fethedilen topraklara getiriliyor ve oraya yerleşmeleri sağlanıyordu. Bunun belli bir usul ve kaideleri vardı.

Fethedilen yerlerde hâkimiyetin sağlanması, ya o topraklarda askeri garnizonların kurulması ve tesirli bir denetimin sürdürülmesi veya fatihlerin kendileri ile aynı etnik kökene mensup unsurları o topraklara yerleştirmeleriyle mümkün olabilmektedir. Askeri denetim ne kadar güçlü olursa olsun birinci yol, genellikle geçici olup, kalıcı etkiler meydana getirmemekte ve bu usulle ülkeler gerçek anlamda fethedilmemektedir. Onun için fatihlerin, ister istemez, gerek fetihler sırasında gerek fetihlerden sonra belli bir iskân siyaseti takip etmeleri gerekmektedir.
2-) Selçukluların Anadolu'da Uyguladıkları İskân Politikası
XI. ve XIII. Yüzyıllar Anadolu'suna baktığımızda Selçuklu Devletinin fethettikleri bu yeni topraklara hâkim olmak, Türkleştirmek ve vatan haline getirmek için sistematik bir tarzda tehcir ve iskân faaliyetlerini sürdürdüklerini görüyoruz.
Yukarıda da belirttiğimiz gibi XI. yüzyıl öncesi Bizans-İslam mücadeleleri Anadolu'nun tahrip olmasına sebep olmuş buna bağlı olarak ülke nüfusu oldukça azalmıştı. XI. Yüzyıl ve sonrasında vuku bulan Bizans-Türk mücadeleleri ve Haçlı seferleri sırasında vuku bulan ölüm ve göçler dolayısıyla Anadolu'nun yerli nüfusu daha da azaldı. Nüfusun böylece eksilmesi ve fethedilen toprakların miri sistem içinde değerlendirilmesi Anadolu'da geniş iskân sahalarının açılmasına imkân verdi. Bu toprakların bir Türk yurdu haline getirilmesi kesin kararı ile hareket eden Selçuklu sultanları, ortaya çıkan müsait durumdan faydalanarak derhal harekete geçtiler ve açılan topraklara Türkmen topluluklarını yerleştirmeye başladılar. Yalnız Selçuklular bu iskân faaliyetlerinin başıboş ve plansız yapılmasının devletin geleceği bakımından bazı mahzurlar çıkarabileceğini düşünmüş, bu sebeple, tehcir ve iskân politikalarını, bunun, milli menfaatler doğrultusunda, sistemli bir şekilde yapılması gereğini her zaman hissetmişlerdir.
Böylece Selçuklu sultanları, ilk fetih yıllarından başlamak üzere, Moğol istilasının sebep olduğu göçler de dâhil, Anadolu'ya gelen Türkmenleri, yukarıda kısaca temas ettiğimiz genel iskân politikası çerçevesinde, daha ziyade uçlara, yani devletin sınır bölgelerine yerleştirmeye başladılar. Takip edilen iskân politikasında, özellikle Türk boylarının parçalanarak iskân edilmesine büyük özen gösterilmiştir. Buradaki başlıca sebep büyük ve kuvvetli aşiretleri muhtelif parçalara ayırarak birbirinden uzak sahalara sevk etmek suretiyle herhangi toplu ve kuvvetli etnik bir birliğin isyanı ihtimallerini ortadan kaldırmaktı. Bunun dışında Selçuklular Anadolu'yu iskân ederken aşiret bağlılığını kırarak milli bir teşekküle yol açmak ve Selçuk sülalesinin menfaatini korumuş oluyordu. Üstelik bu şekilde sınırlarda düşmana kaşı mühim bir askeri güç bulundurmuş oluyordu764. Bugün Anadolu'nun birbirinden çok uzak yerlerinde, Oğuz Türkler’inin Kınık, Afşar, Bayındır, Salur, Bayat, Çepni vs. gibi büyük boyların isimlerinden herhangi birini taşıyan muhtelif köylere tesadüf edilmesi, bir yönüyle Selçukluların bu "parçalayarak iskân" usullerinin bir neticesidir.
Devlet bazında iskân politikası önemli olduğundan dolayı Selçuklu sultanları tehcir ve iskân meselesi ile yakından ilgilenmiş, hatta çoğu zaman iskân faaliyetlerini yürütmek için özel memurlar görevlendirmiştir. Mesela, Melikşah devrinde Azerbaycan taraflarında fütuhatta bulunan (1076) Emir Savtekin aynı zamanda bu bölgenin iskânı ile meşgul olmuştu. Yeni Melikşah zamanında Ahlat'ın iskânı ile Soğdak et-Türkî isminde bir memur dilmişti. Bunların dışında Türkiye Selçuklu Devletinin kurucusu olan Kutalmışoğlu Süleymanşah da Sultan Melikşah'ın emri ile Orta Anadolu bozkırlarına Türk boylarını sistematik bir şekilde yerleştirmiştir.
Bu iskân politikasına öncelikle Azerbaycan ile Anadolu'nun doğu uç bölgesi arasında sıkışmış bir halde bulunanlar, sonra bu uç bölgesine göre daha iç kesimlerde olanlar tabi tutulmuştur. Bunlar, kendilerine yeni hâkimiyet sahası olacak yerlere doğru geri dönmemek üzere süratle ilerlediler. Bu göçler Malazgirt zaferinden önceki devirlerde olduğu gibi istila ve yağma hareketleri şeklinde değil, bir yerleşme ve yurt tutma amacıyla yapılmasına devlet nezrinde kontrol edilmiştir.
Xl-XIU. Yüzyıllarda Anadolu'ya gelen Türkler veya diğer Müslüman unsurlar, muhtelif sosyal sınıflardan meydana gelmekte idi. Çoğu göçebe olan bu kitleler arasında ziraatla uğraşan köylüler, şehirli esnaf ve tüccar grubu, ulema ve dervişler, üst tabakalarda vardı. Şüphesiz bu sosyal grupların iskânının tesadüflere bırakılması doğru değildi. Açılan topraklarda kendilerine uygun sahalar bulunması ve oralarda yerleştirilmesi gerekiyordu. Böyle bir iskân anlayışı, hem sosyal bütünlüğün sağlanması, hem de ekonomik verimliliğin arttırılması bakımından çok önemli idi.
3-) İktâ Müessesi
Selçuklu hükümdarlarının askerlere iktâ dağıtımı, XI. yüzyıl ortalarında Yakın ve Orta Doğu ülkelerinin fethi sırasında başlamıştı. Esasen bu uygulama, Selçuklu Devletinin ilk kurulduğu dönemlere, bölgelerin fethedilmesi için paylaşıldığı Tuğrul Bey zamanına dayanıyorsa da iktâ bağışı henüz kitlesel bir karakter kazanmamıştı. İktâ müessesinin yaygınlaşmasında Alp Arslan (1063–1072) ve Melikşah'ın (1072–1092) veziri Nizamü'l-Mülk'ün reformları önemli rol oynamıştır. Nizamü'l-Mülk'ün uygulamaya koyduğu reformlarının biri askerlere devlet hazinesinden karşılanan maaşlarının yerine fethedilen bölgelerden iktâ denilen toprak payı dağıtması olmuştur, ikta arazileri, k\ş\\ev\n askeri rütbeleri, farklı üstün hizmetleri ve asaletlerine göre veriliyordu, ikta alan Selçuklu komutanları, bunları emri altındaki askerleri arasında paylaşmaktaydılar. Bu yüzden Oğuz ve Türkmenler'in büyük bir çoğunluğu bu çeşit ikta toprakları edinmişlerdi. Özellikle Anadolu toprakları bu çeşit paylaşıma tabi tutulmuştur.
Üstelik Nizamü'l-Mülk'ün, fethedilen Anadolu topraklarında uyguladığı mirî sistem ve askeri iktâlar, Selçukluların iskân siyasetlerini daha kolaylıkla uygulayabilmelerine imkân vermişti. Çünkü Selçuklular fethedilen Anadolu topraklarını devlet mülkü haline getirince, devletin göçebeleri bu topraklara yerleştirmesi kolaylaşmış, tehcire tabi tutulan yerli gayrimüslim unsurun değişik bölgelere nakil ve iskânı da belli bazı güçlükler dışında, problem olmaktan çıkmıştır.
Diğer taraftan Selçuklular askeri iktâlar kurmalarının nedeni, devletin başlıca dayanak unsuru olan Türk boylarına mensup kitleleri yabancı sahalara yerleştirmek, onlara toprak vermek ve gerektiğinde de askeri bir kuvvet olarak yararlanmak düşüncesiydi.
4-) Türkmenler ve Uçlar
Selçuklu sultanları, ilk fetih yıllarından itibaren, Moğol istilasının sebep olduğu göçlerde dâhil, Anadolu'ya gelen Türkmenleri, sözünü ettiğimiz genel iskân politikası çerçevesinde, daha ziyade uçlara, yani devletin sınır bölgelerine yerleştirmeyi ön görmüşlerdir. Türkmenlerin uçlara yerleşmesi doğrultusunda gelişmiş olmasının verdiği kolaylıklar yerleşmelerin daha çok uçlarda yoğunlaşmasına sebep olmuştu. Bunun yanında Ege bölgesinde teşekkül etmiş olan uç sahasının Türkmenler için arz ettiği hayat şartlarının, Marmara ve Karadeniz bölgesi ile mukayese edilince, daha elverişli olması, batı ucundaki yığılmayı daha da arttırmıştı.
Moğol işgali sırasında iskân sahası olarak uçlar daha çok önem kazandı. Moğollardan kaçan farklı sosyal sınıflara mensup kitleler, kedileri için sığınacak yer olarak uçları görmüş ve eskisine oranla çok daha kalabalık Türkmen zümreleri uçlarda toplanmaya başlanmıştı, öte yandan Moğolların hâkimiyetini uçlara ulaştıramamaları, Uç Türkmenlerinin bağımsızlıklarını elde etmelerine sebep olmuştu

ANADOLU'DA KURULAN İLK TÜRKMEN BEYLİKLERİ

2009-08-29T08:22:00.001-07:00

ANADOLU'DA KURULAN İLK TÜRKMEN BEYLİKLERİ

1071 Malazgirt Zaferi'nin ardından Türkiye Selçuklularından ayrı, ama aynı dönemde hüküm süren Beyliklerin de Anadolu'nun Türk yurdu haline gelmesinde önemli rolleri olmuştur.
Malazgirt Zaferinden sonra yukarıda görüldüğü gibi Büyük Selçuklu Sultanı Alp Arslan'IN bütün samimiyetine rağmen Bizans yönetimi anlaşmaya yanaşmayınca büyük fetih hareketi başlatılmıştı. Artuk, Tutak, Mengücek, Danişmend, Saltuk gibi Türkmen beyleri ile Kuralmışoğlu Alp İlek, Devlet • ve Süleyman Şah gibi şehzadeler büyük Oğuz kitleleri eşliğinde sistemli bir şekilde Anadolu'nun fethine koyuldular. Bunlar Doğu ve Orta Anadolu'dan itibaren batıya doğru kendilerine gösterilen yerleri fethederek, bu yerlerde kendi yönetimlerini kurdular. Bu büyük hadise sonucunda bir tarafta Doğu Anadolu Türkmen beylikleri doğarken diğer taraftan batıda İznik merkezli Türkiye Selçuklular Devleti kuruldu. Büyük Selçuklu hükümdarları güçlü oldukları dönemlerde Anadolu'daki Türkmen emirlerini ve beylerini kontrol altında tuttular. Ancak Melikşah'ın daha sağlığında başlayan parçalanma, bu fetih beylerin bağımsızlık eğilimlerini güçlendirdi. Türk asıllı beylerin adı ile tanınan bu beyliklerin bir bölümünün ömrü çok kısa, bir bölümü ise uzun zaman egemenliklerini sürdürmüştür.
Doğu Anadolu'da kurulan ilk Türkmen Beylikleri Selçukluların iskân politikasına dayanan iktâ sisteminin bir nevi ürünleri idi. Yani bunların çoğu kendilerine iktâ olarak verilen bölgelerde kurulmuşlardır. Malazgirt Zaferinden sonra Türkler kısa zamanda Anadolu'nun Batı ucuna ulaştıysa da iç kesimlerde bazı müstahkem kalelerin fethi tamamlanmamıştı. Buralar ilk olarak Alp Aslan tarafından Türkmen beylerine iktâ olarak verilip genel Türk yerleşimine açılmıştır. Türkmen beyleri iktâ olarak aldıkları toprakları fethederek yerleşmek için harekete geçmişler, Doğu ve Orta Anadolu'daki bu uç topraklarını asıl Türk yerleşim bölgeleri haline getirmişlerdir. Bunların belli başlı örneklerinden bazıları Malazgirt savaşının geçtiği yerden itibaren kurulan Ahlatşahlar (Van gölü çevresi), Saltuklular (Erzurum, Bayburt ve çevresi), Mengücükler(Erzincan, Şebinkarahisar, Divriği yöresi), Artuklular (Mardin ve Hısnkeyfa ve çevresi), Dilmaçlılar veya Toğan Arslan Oğulları (Bitlis ve Erzen yöresi), Ymallılar (Diyarbakır ve çevresi), Danişmendliler (Sivas, Tokat, Niksar, Amasya ve çevresi) ve Türkiye Selçukluları Devletidir (Toros dağları ile Marmara Denizi arasındaki saha). Anadolu'da kurulan bu beyliklere, batıda İzmir yöresinde kurulmuş olan Çaka ite Efes'teki Tannbermiş'in ve yine Amid merkez olmak üzere Diyarbakır yöresini idaresinde bulunduran Yınaloğulları ile Harput'ta kurulan Çubuk beyliklerini de ilave etmek mümkündür.
Böylece kısa zamanda yoğun bir Oğuz kütlesini kendine çekmiş olan Anadolu sahası Oğuzların yirmi dört boyundan yirmi üçünün yer aldığı bir Türk vatanı haline gelmiştir. Bu Oğuz boylarının varlığı, Selçuklu Devrinde yerleşerek kurdukları ve bu güne kadar gelen köy isimleriyle görülmektedir. Bu boyların en önemlileri Kay ı, Avşar, Kınık, Bayat, Eymir ve Salur boylarıdır.
Diğer taraftan Türkiye Selçuklu Devletinin hükümdarlarından Sultan Kılıç Arslan devrinde bağımsız olan Türkmen beyliklerini kendi iktidarı altına almıştı. Bu şekilde Bizans'ın karşısında Anadolu'da çeşitli Türk beylikleri yerine tek ve güçlü Anadolu Selçuklu Sultanlığı bulunmaktaydı. Bu bakımdan Bizans, Küçük Asya'daki topraklarını geri alabilme ümidini tamamen kaybetmiş ve artık Anadolu'nun Türkler'in yurdu olduğu gerçeği apaçık ortaya çıkmış, Bizans'ın Türkler'e karşı tekrar bir ordu meydana getirme imkânı da kalmamıştır.

TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİNİN KURULUŞU

2009-08-29T08:21:00.002-07:00

TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİNİN KURULUŞU
Türkiye Selçuklu Devletinin kuruluşu, Kutalmış oğullarından Süleyman-şah ve kardeşlerinin Anadolu'ya gelişleri ve buradaki ilk faaliyetleriyle başlar. Sultan Alp Aslan'ın Selçuklu ve Türkmen beylerine Anadolu'nun fethi emrini vermesi dolayısıyla Kuzey Suriye'de bulunan Süleyman-şah da Anadolu'nun fethinde pay alır. Kuzey Suriye bölgesinde kendi devletlerini kurmak için şartlar ve zemin uygun bulunmadığını görerek, artık bu bölgede kendisine siyasi bir ortam yaratamayacağını anlamış ve birlikteliğindeki kalabalık Türkmen kitlesiyle Rum gazasına girişmiştir. Süleyman şah ve beraberindekiler ciddi bir direnişe karşılaşmadan iç Anadolu'nun fethini kısa sürede tamamladılar. Daha da ilerleyerek Sakarya havzasına ulaştılar. Bölgenin kilit noktalarından olan İznik şehrini ve kalesini ele geçirdiler (1075). Daha da önemlisi İznik şehrini ve kalesini faaliyetlerinin ve hareketlerinin üssü yaparak, burada Türkiye Selçuklu Devletinin temelini attılar. İznik'in merkez seçilmesi fetihlerin Trakya ve Balkanlara doğru devam edeceğinin ifadesiydi. Kutalmışoğlu Süleyman-şahın Bizansa karşı yoğun akınlarda bulundu. Onun başarısı Türkistan ve Selçuklu bünyesindeki Türkmenleri Anadolu'nun iç kesimine çekmekte idi. 1078'de Büyük Selçuklu Devleti hükümdarı Sultan Melikşah güçlenen Süleyman-şah karşısında Konya, Aksaray, Kayseri ve bütün Rum beldelerini bıraktığına dair ifadeler, artık Türkiye Selçuklularının istiklalinin tanındığını ortaya koymaktadır. 1091'de ise Bizans imparatoru tarafından da bir anlaşma ile Süleyman-şah'ın fiili hâkimiyeti hukuken de tanınmış oldu.
Türkiye Selçuklu Devletinde (1075–1308) daha ilk yıllarından itibaren, bir yandan Haçlılarla ve Bizans'a karşı yerleştikleri topraklan korumak, bir yandan-da Anadolu fatihi Süleyman-şah (ö. 1086) zamanındaki siyasi birliği canlandırmak gayreti ısrarla sürdürülmüştür. Kılıçaslan l, Mesud l, Kılıçaslan U, Keyhusrev l, Kaykavus l ve Alâeddin Keykubat l bu gaye için çaba gösteren Selçuklu sultanları olmuşlardır. Özellikle, Bizans'ın Anadolu'dan ümidini keserek kesin olarak el çekmesinde, Sultan Kılıçarslan ll'nin Miryakafelon Savaşı'nda (1176) elde ettiği zaferin büyük payı olmuştur. Ancak Sultan Keyhusrev ll'nin zamanında, Moğollar karşısında kaybedilen Kösedağ Savaşı (1243) ise Anadolu'nun doğudan gelen bu üşmanın istilasına uğramasına ve devamlı olmasa da bir süre onun hâkimiyetine girmesine yol açmıştır.

ANADOLU’YA GERÇEKLEŞEN OĞUZ GÖÇLERİ

2009-08-29T08:21:00.001-07:00

MUHTELİF ZAMANLARDA ANADOLU’YA GERÇEKLEŞEN OĞUZ GÖÇLERİ
Anadolu coğrafyasında doğudan batıya doğru yapılan Türkmen göçünde Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılışı ile XII. Yüzyılın ikinci yarısında bir artış meydana gelmiştir. Büyük Selçuklu Devletinin son hükümdarı Sultan Sancar devrinde, hâkimiyetindeki Belh, Huttalan ve Saganlyan'da oturan kalabalık Türkmen kütleleri bir vergi yüzünden 1153 yılında ayaklandılar. Bunun sonucunda Büyük Selçuklu Devleti yıkıldı, Sultan Sancar'da esir alındı. 1157'de Sultan Sancar’ın ölümü ile Selçuklu Devleti fiilen çöktü.
Horasan'daki Selçuklu hâkimiyeti yerini almak isteyen Oğuz beyleri daha sonra Harezmşahlar'ın baskısına maruz kaldılar. Harezmşahlara itaat etmek istemeyen boy beylerinin idaresindeki Oğuzlar, Horasan'ı terk ettiler. Bunların bir kısmı Dinar Bey yönetiminde İran’ın Kirman bölgesine inerken, diğer kısmı da Anadolu'ya giriş kapısı durumunda olan Azerbaycan'ın yolunu tuttu. Bu Oğuz kütleleri, Azerbaycan'da da rahat olamadılar; topluca Azerbaycan'ı terk edip, Anadolu'ya girdiler; Doğu ve Güney-Doğu Anadolu bölgesine yerleştiler.

1173 yılında Merv-Serahs bölgesi HarezmşahlarIN eline geçince bu bölgedeki Göçer Evli Selçuk Oğuzları, başlarında Rüstem Bey olduğu halde Anadolu'ya geldiler. Uzun yayla ve daha güneydeki bölgelerde Göçer Evli yaşamlarını devam ettirdiler. Bu tarihten itibaren Sivas Uzun yayla ile Maraş ve Halep bölgeleri arasında yazlak-kışlak göçüne bağlı Türkmen yaşamı yoğunluk kazanmaya başladı.
Anadolu'ya gerçekleşen diğer bir göç hareketi Moğol istilası nedeniyle meydana gelmiştir. Büyük Selçuklu Devleti zamanında Harezm, Horasan, Afganistan, İran, Irak, Azerbaycan, Doğu Anadolu ve Suriye göçebe ve yerleşik Türkler'le dolmuştu. Bu olumlu gelişmeler yeni bir olayla sarsıldı. Doğudan gelen Moğol istilası ile Türkistan ve Horasan şehirleri tahrip edilip, şehirli, köylü ve göçebeler katledildi. Bu manzara karşısında Türkistan ve İran’dan kalabalık Türkmen toplulukları dalgalar halinde Anadolu'ya akmaya başladılar. 1221–1260 yılları arasındaki Moğol istilaları sırasında Anadolu'ya gelen bu göç dalgası, küçümsenmeyecek kadar büyük boyutlara ulaşmıştı.
XIII. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren Selçuklu Sultanlarının Moğol-İlhanlı tabiiyeti altına girmeleri üzerine Moğollar tarafından Türkmenlerin Selçuklu hakimiyet bölgesinden tenkil edilmesi meselesi gündeme gelmiştir;
Hülagu'nun emriyle Moğol komutanları 1261 yılından itibaren Türkmenler üzerine baskınlar düzenleyip Orta Anadolu'daki Türkmenlerin birçoğunu öldürdüler. Bu mücadele sonrası binlerce hanelik Türkmen nüfusu Memluk Sultanı Baybarıs'ın himayesine girdikleri gibi bir kısmı da Batı Anadolu uçlarına doğru göç olayını başlattılar. Bu göçe şehirlerdeki Türkmen nüfusu da katıldı ve Selçuklu Türk nüfus ağırlığı Batı Anadolu coğrafyasına kayamaya başladı.
Yeni Moğol istilası ile doğu Türklerinden ve Moğollardan bazı unsurlar işgal kuvvetleri olarak Anadolu'ya getirildiler. Orta Anadolu'ya yerleştirilen Moğollara Kara Tatarlar adı verilmiştir ve bunların büyük bir kısmı Timur tarafından geri götürülmüşlerdir. Bu topluluklar bu süreçte İslam dinini kabul etmiş bulunuyorlardı.
Moğolların Türk dünyasını işgal etmeleriyle XIII. yüzyılda Anadolu'ya Oğuzlardan başka Türk toplulukları da yerleşmeye başladı. Bunlar arasında Celaleddin Harzemşahla birlikte Anadolu'ya gelip Selçuklu Devleti'nin izni ile Doğu ve Orta Anadolu bölgelerine yerleşen Harezm ve Kıpçak Türk boyarı, yine deniz yoluyla Kafkasya'dan XIII. asrın ikinci yarısında gelip Orta Anadolu'ya yerleşen diğer Kıpçak toplulukları, Argun Han zamanında Sivas Malatya yöresine gelip yerleşen Karakoyunlu Türkmenleri ve Memluk ve İlhan Devletleri arasında sıkışıp Anadolu'ya gelip Maraş ve Sivas arasındaki bölgelere yerleşen ve daha sonra da Batı Anadolu'ya geçen Yeni İl Türkmenleri burada belirtilebilir.
XIII. Yüzyılda Moğol istilasının oluşturduğu ortamda ikinci büyük göç dalgası ile Anadolu'ya gelen Türkmenler, Selçuklu Devleti tarafından Eskişehir ve daha batısındaki bölgesine aktarıldı. Bu Türk unsurları Türkiye Selçuklu Devleti'nin yerleşimine açamadığı iç Batı Anadolu eşiğinden batıya doğru Batı Anadolu ve Marmara bölgelerini XIII. yüzyıl ikinci yarısından itibaren Türk yerleşimine açtılar.
1071 Malazgirt Savaşı'nı takip eden yıllarda başlayan ve aralıklarla XIV. Yüzyıla kadar devam eden göçler sonunda Anadolu'ya tahminlerin de üzerinde Türkmen gelmiş olmalıdır. Ancak bu döneme ait kaynakların kifayetsizliği yüzünden bunların nüfuslarına dair bir bilgi vermek mümkün olmamaktadır. Bununla birlikte bazı kaynaklarda bunların yoğunlaştığı bölgeler üzerine az da olsa bilgiler rastlanmaktadır. Nitekim XII. Yüzyılı ortalarına ait bir Latin kaynığı, Denizli bölgesi ile Isparta bölgesindeki göçebelerin 100. 000 çadır civarında olduğunu vermektedir. Coğrafyacı Ibn Sa'îd ise XIII. yüzyılın sonlarında Denizli bölgesinde 200. 000, Ankara bölgesinde 30. 000 ve Kastamonu bölgesinde 100.000 çadır göçebe halkın yaşadığını yazmaktadır. Bu 2 veya 3 milyonluk bir nüfus demekti. Zaten o zaman Anadolu'nun toplam nüfusu 4 veya 5 milyon civarındaydı.
Anadolu'ya Türk topluluklarının hemen hemen hepsinden kütleler gelmiş olmakla birlikte bunların çoğunluğunu Oğuz (Türkmen) boyları teşkil ediyordu. Oğuzlar, Anadolu’da yerleştikleri yerlere genellikle kendi boy adlarını vermişlerdir. Bu da bize Türkmenlerin coğrafi bakımdan bulundukları bölgelerin tespitine yardımcı olmaktadır. Bu hususta Osmanlı arşiv belgelerine (Tahrir Defterleri) dayanılarak yapılmış bir toponomi araştırmasına göre, XVI. yüzyılda Anadolu'da Oğuzların boy adlarını taşıyan 890 kadar köy tespit olunmuştur. Bunların bir kısmı adını değiştirmiş
olmakla birlikte çoğu hala aynı adlar ile varlığını sürdürmektedir. Bu adların, özellikle Anadolu'nun güney ve kuzey kısmında batıdan doğuya doğru uzanan Toros ve Karadeniz Dağlarının iç eteklerinde geniş bir bölgede yoğunlaştığı görülüyor. Yoğunlaşılan bölgeler, kuzeyde daha çok dağ silsilelerinin iç kesimlerinde yer alan Bolu, Kastamonu, Çorum, Tosya, Tokat ovaları ile Ankara bölgesi idi. Güneyde Orta Anadolu steplerinin güney sınırı boyu ile Çukurova ve gölleri bölgesi idi. Batıda özellikle Menderes ve Gediz ovalarının bulunduğu geniş bölge idi. Bu bölgelerdeki göçebeler, kışlak olarak daha çok dağların sahil kesimine doğru başlayan geniş ova ve vadileri kullanırken, yalak olarak Anadolu'nun iç kesimlerine doğru bakan dağların eteklerindeki yaylaları kullanmakta idiler. Bu bakımdan coğrafi şartlar gereği, bu bölgelerdeki göçebelerin yaylak kışlakları arasında uzun sayılabilecek bir mesafe yoktu. Ancak, Anadolu'nun doğusu ve güneydoğusunda durum bundan oldukça farklı idi. Buradaki göçebeler, yaylak dönemlerini genellikle Anadolu'nun orta ve doğusundaki yüksek yörelerde geçirirlerdi. Kışlakları ise daha çok bugünkü Suriye ve Irak bölgesindeki yerler idi.
XII. Yüzyılın ikinci yarısına doğru "Türkiye" adını alan Anadolu, 932 yıllık tarih içinde insanıyla ve toprağıyla bütünleşerek, tam bir Türk vatanı haline gelmiştir. Türkler, vatan haline getirdikleri bu ülkeyi korumakta ve savunmakta gösterdikleri başarıyı, milli varlıklarını ve kültürlerini korumakta da göstermişlerdir. Bütün gayretlerine rağmen ne Bizans, ne Moğollar ve ne de Batılılar bu bütünlüğü bozup yok edebilmişlerdir.

TÜRK TARİHİNİN SINIFLANDIRILMASI

2009-08-29T08:20:00.001-07:00

TÜRK TARİHİNİN SINIFLANDIRILMASI

TÜRKLERİN TARİHTE KULLANDIKALRI TAKVİMLER

2009-08-29T08:19:00.002-07:00

TÜRKLERİN TARİHTE KULLANDIKALRI TAKVİMLER
Türklerin zaman hesabı çok eski devirlerde başlamış olup, bozkır hayatının izlerini taşımaktadır. Türk hakanlarından birisi, kendisinden birkaç yıl önce geçmiş olan bir savaşı örenmek istemiş, fakat savaşın yapıldığı yılda yanılmışlar. Onun üzerine bu iş için hakan ulusuyla toplantı yapar ve kurultayda ulus, hakanın önergesini onaylar. Bunun üzerine hakan ava çıkar, yaban hayvanlarını ILISU’YA doğru sürsünler diye emreder. Halk hayvanları sıkıştırarak suya doğru sürer. Bu hayvanlardan bir kısmını avlarlar, bir takım hayvanlar suya atılırlar. Bunların içerisinde 12 tanesi suyu geçer, her geçen hayvanın adı geçiş sırasına göre bir yıla ad olarak takılır. Bu hayvanlar sırayla sıçan, sığır, pars, tavşan, balık, timsah, yılan,at, koyun, maymun, tavuk ve domuzdur. Türk icadı olarak bilinen 12 hayvanlı Türk takviminde güneş esas alınmıştır. Bir güneş yılı ise bugünkü güneş yılına çok yakın olarak hesaplanabilmişti. Bu eski Türk takviminin Hunlar’dan itibaren Göktürkler, Uygurlar ve Bulgarlar tarafından uzun bir süre kullanıldığı daha sonra İslamiyet’in Türkler arasında yayılmasından sonra yerini ay yılına dayalı hicri takvime bıraktığını biliyoruz.

ANAYURTTA KURULAN İLK MEDENİYETLER

2009-08-29T08:19:00.001-07:00

ANAYURTTA KURULAN İLK MEDENİYETLER
ANAV KÜLTÜRÜ (MÖ. 4000–1000)
Bugünkü Türkmenistan’ın Aşkabat yakınlarındaki Anav’da bulunmuştur. Türk kültürünün önemli bir unsuru olan atın evcilleştirilmesinin bu kültür devrinde gerçekleştirildiği bilinmektedir. Anav’da yapılan kazlarda bu kültür devrine ait, güneşte kurutulmuş tuğla evler, at, koyun ve sığır besiciliği ve nakışlarla süslü seramikler, ziynet eşyaları vb.eşyalar bulunmuştur.
AFANASİEVO KÜLTÜRÜ(M.Ö.3000–1700)
Afanasievo adıyla tanınan bu kültür güney Sibirya’dan Altay, Sayan dağlarına ve oradan da İdil-Volga nehrine kadar uzanan alanda etkili olmuştur. Bu kültür devrine ait olan buluntular ise, kemikten yapılmış iğneler, ok uçları, bakırdan yapılmış bıçak, küpeler, çömlekler ve mezar taşlarından ibarettir.
KELTEMİNAR KÜLTÜRÜ (M.Ö.3000-?)
Aral gölü çevresindeki kelteminar bölgesinde bulunmuştur. Geniş ağızlı, düz tabanlı, kulpsuz, ince çizgili ve desenli çömlekler, söz konusu kültüre ait önemli örneklerdendir.
ANDRONOVA KÜLTÜRÜ (M.Ö.1700–1200
Yukarı Yenisey vadisinde Baykal gölü ve selinga ırmağına, güney ve güney batıda tanrı dağları, ili ırmağı, yedisi, irtiş ırmağı, yayık ırmağı boylarına kadar, batıda Sibirya üzerinden don nehrine kadar olan sahayı kaplamaktadır. Bu kültürün, Türklerin ataları olarak kabul elden atlı savaşçı beyaz ırk Brakisefaller tarafından meydana getirildiği anlaşılmaktadır. Bu kültürün en önemli özelliklerinden biri, at, koyun, ve sığır beslemedir.
KARASUK KÜLTÜRÜ(MÖ.1200–7000)
Bu kültür Yeniseyin kollarından Karasuk ırmağı civarında bulunmuştur. Tesir alanı güney Sibirya, Moğolistan, Baykal gölü civarı ve Yedisu bölgesini kapsamaktadır. Bakır, bronz ve demir madenlerinin bulunması ve işlenmesi bu devrin ayırt edici özelliğidir. Karasuk kültürü devrine ait olduğu bilinen mezarlarda üsluplaşmış insan yüzü, oymalı kamalar ile ok uçları bulunmuştur.
TAGAR VE TAŞTIK KÜLTÜRÜ (MÖ. 700–100)
Bu kültürün izlerine Abakan ve Yukarı Yeniseyin Minusinsk bölgesinde rastlanmıştır. Bu devirde demir başta olmak üzere madenlerin işlenmesinde bayağı ileri seviyeye ulaşılmıştır. Bu kültürün en önemli ürünleri; Tunçtan yapılmış keskin bıçaklar ve hayvan heykelleri, hançerler altın ve tunç tokalar, iğneler, taçlar, bileziklerdir.
PAZIRIK KÜLTÜRÜ (MÖ. 5–3 YY)
Bu kültür MÖ.5 yy.da Altayların güney doğusunda Pazırık ve Şibe kurganlarında ortaya çıkmış olup, tesiri bugünkü Türkistan’dan Orhun Selenga boylarına kadar olan alanı kaplamaktadır.

BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU HAKKINDA KISA BİLGİ

2009-08-29T08:18:00.000-07:00

BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU HAKKINDA KISA BİLGİ
Türk tarihinde büyük hakanlar ile büyük devletlerin ortaya çıkışı ya halkın bir tepkisi sonucu ya da milletin patlaması sonucu ortaya çıkar.Çin hükümdarının Çin’in kuzeyinde yaşayan Hunlar’a büyük bir darbe vurmuştur. Ve buradaki zengin otlaklarda yaşayan Hunlar kuzeye göç etmek zorunda kalmışlardır. İşte Mete’nin ortaya çıkmasına sebep olan olay budur. Mete Tuman Hanın oğludur Yüeçiler, Hunların güneyinde, Çini orta asyaya bağlayan yollar ve ticaret şehirleri üzerinde yaşıyorlardı.
Mete’nin tümen komutanlığı: Mete Yüeçerilerden kurtulduktan sonra ülkesine geldiğinde tümen komutanlığı yapmaya başladı. Mete tümen komutanı iken askerlerini eğitmek için bir ıslık çalan bir ok icat etti Mete bu oku hangi yöne doğru çevirirse askerleri de o yöne doğru ok atacaklardı. Bunda herhangi bir şüphe olursa şüphe edenin başı kesilecektir. Mete bir gün bu okunu en sevdiği atının üzerine doğrultu ve askerlerinin bir kısmı da bütün oklarını ata atılar, terettüt de düşenlerin ise başı kesildi, yine bir gün Mete okunu en sevdiği cariyesi/eşinin üzerine attı ve yine askerlerinin bir kimi Mete’ye uydu terettüt edenlerin başı kesildi. Mete bu kez de okunu babasının üzerine doğrulttu. Askerlerinin hepside oklarını o yöne doğru fırlattılar. Mete’nin babası öldükten sonra Mete hakan oldu.
Hun devlet anlayışında vatan: Vatan kanla yuğrulmuş bir toprak parçasıdır. Hunların sonraki tarihinde de ben atamdan kalan toprağı başkasına veremem diyen hakanlar görülmüştür. Göktürk yazıtları da türkün yeri ve suyu demekle, bu vatan anlayışını anlatmışlardır.
Mete’nin başa geçtiğini öğrenen düşmanları bir savaş bahanesi aradılar ve Mete’den babasının atını istediler Mete kurultayı topladı ve kurultay atın verilmesini istemediler. Mete’de komşumuzdan bir atı mı esirgeyeceğiz dedi ve atı gönderdi. Daha sonra düşmanları Mete’den en sevdiği cariyesini istediler Mete’de onların bu istediklerini kabul etti. Daha sonra düşmanları Mete’den iki ülke içinde fazla bir önem taşımayan bir çöl toprağını istediler Mete yine kurultayı topladı kurultay üyeleri toprağın verilmesini istediler. Mete’de şiddetle “at ve kadın bana ait şeylerdi, ama toprak millete ait bir şeydir” dedi ve kurultay üyelerine şiddetle karşı çıktı ve bu isteği kabul edenlerinin başlarını hemen oracıkta kestirdi. Ve daha sonra düşmanlarının üzerine sefer düzenledi ve büyük bir yenilgiye uğrattı.
Çin imparatorluğunun başına “WU”nun geçmesi üzerine Hun Çin kuvvetleri eşitlenmiş oldu. Çin imparatoru WU Çin’de büyük bir üne sahipti ve Çin imparatorluğunu batıya tanıttıranda WU olmuştur. Ve hatta Hunlar’a karşı savaş kararını da bu imparator almıştır. Hunlar ile Çinliler arasında yapılan bu savaş uzak doğunun en büyük savaşlarından birisiydi. Çin’in 140,000 atlı ile savaşa gitmiş ve sadece 30.000 atlısı geri dönebilmişti, ama Hunlar da Çin ile savaşabilmek için yerlerini yurtlarını terk etmişlerdir.
Hunlar’ın Çinlilere karşı aldığı yenilgiden sonra Hunlar batıya göç etmişlerdir. Güçlendikten sonra Çin ile savaşa girmişlerdir. Ve Çin komutanlarını ve hatta Çin’in baş kumandanını esir almışlardır. Ama asıl zorluklar bundan sonra başlamıştır. Hunlar’ın yaşadıkları bölgede kıtlıklar ve aşırı soğuklar başlamıştır. Ve yaklaşık yarım yüzyıl sürmüştür. Ve bundan sonra Hunlar da batıya göç etmek zorunda kalmışlardır.
Hunlar’ın savaş taktiklerinde; savaşı savaş gibi değil de bir savaş oyunu gibi yapıp düşmanı yorup düşmanı istedikleri yere çekip, önceden kazılmış ve üzeri örtülmüş çukurlara düşmanı gömmek Hunlar’a ait bir özellikti.
Millet anlayışı ve Hun Milleti: Mete’nin MÖ. 176’da Çin imparatoruna yazdığı mektup şu şekildedir. “Eli ok ve yay tutan kavimlerin hepsi, hun adı altında birleştiler.” Mete eli ok ve yay tutabilen, yani Hun ve Türk kavimlerini birleştirip hun adı altında, bir millet halinde kaynaştırmış ve aynı potada yoğurmuştur.
Hunlar imparatorluğunda aile anlayışı: Devlet teşkilatı, disiplini ve anlayışı, küçük bir modelle, aileden başlıyordu. Yine Mete MÖ. 176’da Çin İmparatoruna yazdığı mektupta “ bütün Hunlar bir aile gibi oldular”, çok kısa fakat manalı olan söz Türk ailesi ile milleti ve devleti arasındaki ilişkiler üzerinde çok şey anlatmaktadır.
Mete’nin savaş taktiği: meydan savaşlarında bütün güçleri birleştirerek düşmanın tek bir noktasına yüklenip, düşmanı çökertme; savaşı savaş gibi değil de, bir savaş oyunu haline getirip, düşmanı yorup, istedikleri yere çekip ve istedikleri anda yok etme, düşmanı önceden kazılmış ve üzerleri kapatılmış derin hendekler üzerinden geçirip, çukurlar içine gömme, bunların hepsi yalnızca Hunların savaş taktiklerinde görülen şeylerdir.
Hunlar’ın savaş taktiklerinde; savaşı savaş gibi değil de bir savaş oyunu gibi yapıp düşmanı yorup düşmanı istedikleri yere çekip, önceden kazılmış ve üzeri örtülmüş çukurlara düşmanı gömmek Hunlar’a ait bir özellikti.
Hunların yıkılmasıyla ortaya çıkan devletler: Hunların 216 yılında dağılmasıyla, Çin içinde sağ, sol, kuzey, güney ve orta olmak üzere beş ayrı gruba ayrılarak dağılmışlardır. Bunlardan dört tanesi kuzey Çin’de kurulmuş olan devletlerdir:
1. Han veya Ön Chao (MS. 304-329): Kurucusu Liu Yüan Hai’dir. Kuzey Çin merkezli olarak kurulmuştur.
2. Arka Chao (MS. 319-351): Kurucusu Shıh-le’dir. Merkez kuzey doğu Çin olmuştur.
3. Kuzey Liang (MS. 401-439): Chü Ch’ü Meng Hsün tarafından Kansu da kurulmuştur.
4. Hsia (MS. 407-431): He-Lien Popo tarafından Ordos merkezli olrak kurulmuştur.

AVRUPA HUNLARI HAKKINDA KISA BİLGİ

2009-08-29T08:17:00.001-07:00

AVRUPA HUNLARI HAKKINDA KISA BİLGİ
Uzun bir zaman Asya Hunlarının batıdaki bir devamı olarak düşünülen Avrupa Hunlarının onlarla ayniyeti veya aynı siyasi birlik içerisinde yaşadıkları hakkında bilgi yoktur. Alania2nın fethinden sonra Hunlar, hemen batıya dönmeyerek Roma İmparatorluğunun doğu eyaletlerine akınlara başladılar. 3592da İran2a yaptıkları sefer esnasında Anadolu’nun zenginliğini tanıma fırsatı buldular. 363-365 yılları arasında Kafkasya üzerinden Ermenistan’a girdiler ve oradan Mezopotamya’ya kadar ilerlediler. Urfa’yı kuşattılar. O yılarda Don nehri havzasında zuhur eden Hunların Türk vasıfları taşıdıklarına şahit olunur. Hunların Avrupa’nın doğusunda göründükleri sırada Don ve Dinyester ırmakları arasındaki sahada Ostrogotlar, onların kuzeyinde ve doğusunda Alanlar oturuyorlardı. Daha batıdaki arazide diğer Cermen kavimleri ile İslav Venet’ler yaşıyorlardı. Alania’nın alınmasında sonra Hunlar Gotlar’ komşu olmuşlardır ve onların bölgedeki hakimiyetine son vermişlerdir. Hunlar artık Bizans İmparatorluğuna komşu olmuşlardı. Hunlardan kaçan Batı Gotları Bizans arazisine girmişti. 378 de Gotlara karşı sefere çıkan Bizans ordusu Edirne civarında dağıtıldı ve imparator Valens öldürüldü. Gotların batıya dönerek bütün balkanlarda ve batı Roma imparatorluğu üzerinde yağmaya koyulmaları, Bizans İmparatorluğunu mutlak bir felaketten kurtardı.Hunlar, bütün yeni ülkelerin zaptına Gotları gönderiyorlardı. Attila İmparatorluğunun hudutları, Hollanda ve Danimarka arazisine kadar uzanıyordu. Hunlar bütün uzak ülkelerde hakimiyetlerini tanıtmakla yetiniyor ve anacak bazı mühim stratejik noktalara kendi adamlarını yerleştiriyorlar. Hunların bütün bu kavimleri itaatlerine aldıkları, Roma imparatoru bu harekete sessizce belki de istemeyerek göz yumuyordu. Zira, Roma’nın bu hareketlerde ancak geçici olarak menfaatleri vardı; bir an için kendisini rahatsız eden barbarlardan kurtuluyordu. Nitekim Hunlar Barbarların işini bitirdikten sonra Roma imparatorluğunu. 5 yy.ın başından itibaren Hunlar Trakya’ya ve Balkanlardaki Bizans arazisini taarruz etmiş ve imparatorluk her defasında hunlara ağır vergiler ödemek suretiyle sulhü sağlayabilmiştir. Atilla 445’te tek başına hun kağanı olduktan sonra hudutlar yeniden çizildi ve vergiler artırıldı.
Atilla hakkında bilgi: Atilla her ne olursa olsun kavmini birleştirmeye ve dağınıklıktan kurtarmaya azmetmiştir. Hanedan mensupları kendi geleceklerinin kağanın elinde olduğu bilir ve bu yüzden de onun bütün emirlerine uyarlardı. Herkes Attila’nın emirlerine uşak gibi itaat etmiştir. Korkutmak göçebe taktiğinin başta gelen unsurlarından biriydi. Attila’nın boyu kısa ve omuzları genişti. Bu tasvirler onun antropolojisinin Mongoloid tipinde bir Türk olduğunu ortaya koymaktadır. Haşinliği ve kurnazlığı ile şöhret yapmıştı.
ÇİN KAYNAKLARINA GÖRE GÖKTÜRKLER HAKKINDA BİLGİ:
1. Chounâme adlı Çin yıllığının 50. bölümüne göre: Göktürkler hunlardan ayrı bir kabile olup, bu kabilenin adı A-shih-na idi. Bunlar bugünkü Cungap havzasının kuzeyinde yaşıyorlarmış ve bir devletin saldırısına uğramışlar saldıran sadece on yaşında bir erkek çocuk sağ kalmıştır. Düşman askerleri bu çocuğu öldürmeden kollarını ve ayaklarını kesip bir bataklığa atmışlar. Düşman askerleri gittikten sonra dişi kurt gelip çocuğu yuvasına götürmüş, besleyip büyütmüş sonra çiftleşmişler. Dişi kurt çocuk tarafından hamile kalmış. Çocuğun kurt tarafından büyütüldüğünü öğrenen düşman ilin hükümdarı çocuğu öldürtmek için tekrar asker göndermiş. Düşman kokusunu alan dişi kurt çocuğu Buğda dağına kaçırmıştır. Bu dağda derin bir mağra varmış. Mağaranın içinde büyük bir ova bulunuyormuş. Dişi kurt burada on oğlan doğurmuş. Bu çocuklar büyüğünce dışardan evlenmişler. Her ailenin soyadı olmuş. A-Shih-Na bunlardan biriymiş ve onun soyundan olanlar hızlı bir şekilde artarak yüzlerce aile olmuş. Sayıları çoğalınca mağaradan dışarı çıkmışlar. Altay dağlarının eteklerine gelip yerleşmişler ve orada demircilikle uğraşmışlardır. Daha sonra Juan-Juan’lara tabii olmuşlardır.
2. Chounâme adlı Çin yıllığının 50. bölümündeki kıssa: Göktürklerin atası Sek ülkesinden olup bu ülke Hunların kuzeyinde bulunuyordu. Burada yaşayan kabilenin başındaki insana A-pank-bu dendi. Onun 17 kardeşi vardı. Bunlardan birinin adı Yi-Chi-Ni-Shih-Tau olup kurttan doğmaydı. Ni-Shih-Tau ise özel bir yeteneğe sahip biri olup rüzgar ve yağmuru kontrol edebiliyordu. O, yaz ve kış tanrılarının kızlarıyla evleniyor onlardan biri hamile kalıp dört oğlan doğuruyordu. Bu çocuklardan büyük olanı kerametiyle sıcak hava çıkararak halkı soğuktan kurtarıp herkesin saygısını kazandı. Onun on tane karısı vardı. Bu kadınlardan doğan çocuklar annelerinin soyadını alırdı. A-Shih-Na ise en küçük karasının soyadı olup oğlu da onun soyadını almıştı.
3. Sinâme adlı Çin yıllığının 84. bölümüne göre: Göktürkler Ping-liang ile karışan Guzlardan gelmekte olup A-shih-na onlarının kabilesinin ismiydi sonraki Wei hükündarı Cürçi’leri yok ettiği zman A-shih-na kabilesinden olan 500 aile Juan-Juanlara gidip Altay dağlarının eteklerine yerleştiler ve burada demircilikle uğralştırlar.
4. Kanunlar kamusu adlı Çin yıllığının 197. bölümü
5. Yeni Tangnâme adlı Çin yıllığının 215. bölümü

GÖKTÜRK DEVLETİNİN KURULUŞU VE BUMİN KAĞAN DEVRİ (535-557)

2009-08-29T08:16:00.000-07:00

GÖKTÜRK DEVLETİNİN KURULUŞU VE BUMİN KAĞAN DEVRİ (535-557)
Göktürkler 6.yy.ın ilk yarısında altay dağlarının eteklerinde ve maden çıkartılan yakın bölgelerde geleneksel demircilik sanatlarıyla uğraşıyorlar ve tabi oldukları Jua-Juan’lara her çeşit silah imal ediyorlardı. Göktürklerin Juan-Juan’lara olan bağlılığından daha ziyade federatif bir yapıya sahip odluları biliniyor. Bumin kağan Juan-Juan hükümdarı ile eş değerde olduğunu göstermek için onun kızıyla evlenmek istemesinin reddedilmesi üzerine onun batı Wei hanının kızıyla evlenerek onları yanına çekip vurduğu ağır bir darbe sonucu juan-juan hakimiyetine son vermiştir. Bumin kağan 552 yılında resmen İl-kağan unvanını alması ve böylece eski Hun devleti başkenti Ötükeni devletin yeni başkenti yapmasıyla Göktürk devleti tamamen bağımsız güçlü bir devlet konumuna gelmiştir. Devletin batı kanadının idaresini kuruluşta birlikte çalıştığı küçük kardeşi İstemi Yabguya vermiştir. Bumin kağanın 552 yılında öldüğü ve yerine oğlu Kara Kağanın geçtiği bilinmektedir.
İSTEMİ YAPGU VE DEVLETİN BATI KANADINDA GELİŞEN
OLAYLAR
İstemi Yabgu devletin batı kanadını 552’den 576 yılına kadar Bumin Kağan’a bağlı olarak idare etti.
İstemi Yabgu ilk önce Altay dağlarının batısından başlayarak Hazar Denizine kadar uzanan sahada dağınık olarak yaşayan Töles boylarını ve on Uğurları Göktürk egemenliğini altında birleştirdi. Töles şehirlerinin çoğunun İstemi Yabgunun idaresi altında toplanmasıyla Çin’in başkentinden Akdenize’e kadar ulaşan İpek yolunun kontrolü artık Göktürklerin eline geçmiştir. Batıda Göktürklerin karşında ilk engel Akhunlar olmuştur. Akhunlar kısa zaman içersinde Asya’da rakip tanımaz bir güç haline gelen Göktürklere karşı koymak için Kuzey Çin’deki Batı Wei hanedanlığına elçi gönderdi.fakat Akhunların ittifak arayışı sonuçsuz kaldı ve İstemi Yabgu büyük kağan Mukan’ın komutanlığında yardıma gelen kuvvetlerle birlikte 557 yılında Akhun devletini tamamen ortadan kaldırdı. Akhunlar’ın ortadan kaldırılmasıyla bölgede Göktürklerden sonraki güç olarak Sasaniler ortaya çıkmıştır. Göktürk hükümdarı bölgedeki siyasi iktidarı sağlamak amacıyla kendi kızını Sasani hükümdarına vererek evlilik yoluyla ittifak kurdu. Yıkılan Akhun devletinin toprakları aralarında paylaşılıyor. İran’daki Sasani imparatorluğuyla sınır olurken aynı zaman da zamanın büyük devleti Bizans ile temasa geçmeye başladı.567 yılında İstemi Yabgu büyük bir tüccarın başkanlığında bir elçilik heyetini Bizans’ın başkenti olan bugünkü İstanbul’a gönderdi. Bizans ile Sasani devletinin arasının iyi olmaması Bizans-Göktürk ittifakının oluşmasını hızlandırdı. 569 yılının Ağustos ayında Bizans elçilik heyeti Göktürklerle ittifak anlaşması yapmak üzere Göktürk ülkesine geldi.Tanrı Dağları eteklerinde İstemi Yabgu ile Sasanilere karşı ittifak anlaşması yaptılar. Bu dış politika neticesinde Bizans-Sasani savaşları 571’de başladı. Bu arada Göktürklerin batıya ilerleyişi devam ediyordu. Ancak 576 yılında İstemi Yabgu’nun vefat etmesiyle Bizans Göktürklerle yaptığı ittifak antlaşmasına uymamaya başladı. Bu sebepten Göktürklerin ilerlemeleri durdu.İstemi Yabgu 576 yılında vefat ettikten sonra yerine oğlu Tardu geçti.
ORHUN ABİDELERİNE GÖRE GÖKTÜRK DEVLETİNİN YIKILIŞININ SEBEBLERİ
1. Devletin bölünmesi ve yıkılmasında birinci derecede sorumlu olanlar beceriksiz Kağanlar ve kabiliyetsiz idareciler idi. Bu husus Köl Tegin ve Bilge Kağan Kitabelerinde şu şekilde geçer. “Önceden Kağan Bilge imiş, beyleri de, kavmi de iyimiş. Böylece ülkeyi tutup töreyi düzenlemişler soradan kardeşler kağan olmuş küçük kardeş büyük kardeşi gibi yaratılmadığı için babası gibi zeki ve kabiliyetli değil imiş. Bilgisiz kağanlar tahta oturmuşlar buyrukları da bilgisiz ve kötü imiş.
2. devletin çöküp istilaya uğramasında ikinci derece sorumlu olanlar devletine ve toprağına sahip çıkmayan, sorumsuz davranan halk kitlesi idi. Yani Türk halklarının uygunsuz tutumu idi.
3. devletin yıkılmasının 3. sebebi ise, Çinlilerin sürekli çevirdiği entrika ve uyguladıkları kurnaz siyasetti. Bu husus Köl Tegin ve Bilge Kağan kitabelerin de şu şekilde geçer: “Çin kavminin sözü tatlı, ipeği yumuşak imiş. Tatlı sözü, güler yüzü ve yumuşak ipeği ile uzaktakileri aldatıp kendilerine yaklaştırırmış. Sonrada fesat ve nifak çıkarırmış. Onların tatlı sözüne, ipeğine aldanan pek çok Türk kavmi öldü.
2. GÖKTÜRK DEVLETİNİN KURULUŞU VE İLTERİŞ KAĞAN DÖNEMİ
Göktürk devletinin 50 yıllık fetret devrinin sonunda Aşına soyundan, Kutluğ, 680 yılında Çine karşı bağımsızlık savaşını başlattı. Türk kitlelerinin istiklal arayışını gerçekleştirmek azmi ile ortaya çıkan İlteriş Kağan, gizlice teşkilat kurarak etraftaki Göktürk ileri gelenlerini ve halkını vazifeye çağırdı. Süratle yayılan bağımsızlık hareketine katılanların sayısı kısa zamanda 5000’e kadar yükseldi. Harekete katılanların arasında büyük devlet adamı ve stratejist, meşhur kumandan Tonyukuk da bulunuyordu. Kutluk ile Tonyukuk 681’de, kuzey Çin’deki Yün-Chou eyaletine baskın yaparak 30.000 civarında at koyun deve elde ettiler. Kutluk’un ilk hedefi Ötügen idi. Dağınık Türk kitlelerini ancak Türk devletçilik ruhunun yerleşmiş olduğu Ötügen etrafında toplamak ve idare etmek mümkündü. Kutluk’un istiklal hareketinin gelişmesinden endişelenen Oğuzların tedbir olmak üzere kitanlarla ve Çin ile ittifak teşebbüsleri Göktürk seferini gerekli kıldı. Tonyukuk’un tavsiyesiyle baskın şeklinde İnekler Gölü kıyısında kazanılan savaş Oğuz tehlikesini ortadan kaldırdı. Bu savaş Göktürklerin tekrar Ötügen’e hakim olmalarını sağladı. Kutluğ, “Kağan” ilan edilerek “İletriş” (İli-devlet’i derleyip toplayan) unvanını aldı.

GÖKTÜRKLERİN DEVLET, HAKİMİYET VE MİLLET ANLAYIŞI
1. DEVLET ANLAYIŞI: Göktürklerde “İl” deyimi, bugünkü modern devlet ve ülke anlamını taşıyan bir sözdü. Bundan başka “İl” kelimesinin Göktürkler döneminde “Ülke Toprak parçası” anlamını vermek “Yir-Sub” şeklinde Köl Tegin ve Bilge Kağan yazıtlarında geçtiği görülür. Göktürklere göre “halk” ile “toprak” devleti meydana getiren iki önemli unsurdu. Topraksız bir devlet düşünülemezdi. Halk toprağı ve toprak da halkı tamamlayarak bir devlet meydana getirilirdi.
2. HAKİMİYET ANLAYIŞI: Türk devletinde siyasi iktidar “Kut” kelimesiyle ifade ediliyordu. Kut’un sahibi olan devletinde sahibi idi. Siyasi hakimiyetin kişilere tanrı tarafından bağışlandığı, yani karizmatik bir yapısı da olduğu da binmektedir. İlteriş Kağan devletsiz ve kağansız bir milleti tanrı izin verdiği için derleyip toplamıştır. Türk hakimiyet anlayışının temelinde, Cihanşümul, yani bütün cihanı içine alan bir devlet fikri bulunuyordu. Kağanın başlıca vazifeleri tanrının verdiği devlet ve güç ile tanrı adına dünya nizamını sağlamak ve Türk adaletine dünyanın her tarafına yaymaktır.
3. MİLLET ANLAYIŞI: Eski Türklerin kullandıkları “Budun” sözü milleti ifade eder. Göktürklere göre bir millet “İlli Budun” ve “Kağanlı Budun” olmalıydı. Göktürk devletini kuran soylu boylara “Türk Budun” dendiğini biliyoruz. Tonyukuk yazıtındaki “ Türk Sir Budun” deyimi “Birleşik Türk Milleti” anlamına geliyordu. Göktürkler Budunu yani milleti, devletin esas kurucusu ve sahibi olarak biliyorlardı.
TURAN TAKTİTĞİ: Türkler savaş yapacağı zaman savaşa başlamadan önce, esas kuvveti saklama ve yedek güç ayırmaya büyük önem veriyorlardı. Turan taktiğinin en büyük hususiyeti sahte ricattır. Düşmanla karşılaşılmadan önce Türkler, savaş meydanın sağına ve soluna bir takım kuvvetlerini saklarlar. Daha sonra düşman ordusu Türk akıncılarıyla karşılaşıp, onlarında geri çekildiğini görünce, bütün güçleriyle saldırırlar. Daha önce gizlenmiş olan Türk askerleri düşmanın sağını ve solunu çevirerek çember içerisinde rakiplerini yok ederler.

UYGURLAR HAKKINDA KISACA BİLGİ

2009-08-29T08:15:00.002-07:00

UYGURLAR HAKKINDA KISACA BİLGİ
Uygur adının manası, “şahin sür’ati ile dolaşan, hücum eden “ diye açıklanmaktadır. Uygurlar Çin kaynaklarında Hunların nesilleri olarak gösterilirler. Efsaneye göre Hun hükümdarının kızıyla bir kurttan türemişlerdir. Çin kaynaklarına göre, Uygurlar sayı bakımından pek kalabalık değillerdi. Fakat çok kabiliyetli ve cesur idiler. Yüksek tekerlekli arabaları vardı. Göçlerde ve harplerde bu arabalarına çok güvenirlerdi.
BÖGÜ KAĞAN DÖNEMİ: 759 Yılında Moyençor kağan ölünce yerini oğlu Bögü Kağan aldı. Bögü, kağan olduğu zaman Çin’de karışıklık vardı. İsyanlar devam ediyordu. Çin imparatoru Uygurlardan yardın istedi. Çin isyanını başlatan reis Çin imparatorundan önce davranarak hep birlikte bu karışıklıktan istifade etmeyi teklif etti. Bu sebeple Bögü kağan Çin elçisine çok kötü davrandı. Eskiden beri Orta Asya Türk kavimleri arasında bulunan bir inanca göre; Güney Çin sıcak ve rutubetli bir iklime sahipti. Bozkır hayatına alışmış olan Türk kavimleri bu toprakları ele geçirseler bile uzun zaman hakimiyet kuramıyorlardı. İklimin ve Çin politikasının tesiriyle yumuşayarak Çinlileşirlerdi. Bögü kağan, P’u-ku Huai-en’in düşüncesinin etkisinde kalarak mani oldu. Bögü Kağanın Çin’deki ayaklanmaları bastırmada katkısından dolayı Çin imparatoru Kağan’a her sene 2000 ailenin gönderecekti. Çin imparatoru T’ai’tsung’nın ölümünden sonraki iktidar zayıflığı sırasında kağan Çin’e akın yapmağa teşvik edildi. Uygur veziri bu fikirde değildi. Çin ele geçirilse bile orada hakimiyet zordu. Bu düşünce ile Bögü Kağan’a mani olmağa çalıştı. Bögü Kağan vezirini dinlemeyince oda hem kağanı hem de onu harbe teşvik edenleri öldürdü. Alp Kutluk Bilge Kağan ismiyle tahta geçti.
UYGURLARDA MANİHEİZM ETKİSİ
Bögü Kağan Çin’de yaptığı harpler sırasında mani rahipleriyle temas etmiş ve onları Uygur ülkesine davet etmişti. Maniheizm, İran kökenli aydınlıkla, karanlığın iyilikle-kötülüğün, varlıkla-yokluğun mücadelesinden doğan bir inançtır. Mani dinine inanlar günde bir defa oda akşamları yemek yiyorlardı. Et, süt yumurta gibi hayvani gıdalar yasaktır. Maniheizm bir tüccar ve şehirli dinidir. Onun muharip ruhları gevşettiğine inanılırmış.

TÜRKLER VE İSLAMİYET

2009-08-29T08:15:00.001-07:00

TÜRKLER VE İSLAMİYET
İkinci Göktürk devletinin yıkılışı sıralarında Türklerin İranlılarla birlikte Emevi devletini yıkan cereyanlara karışarak, daha adil ve müsavatçı bir siyaset güden, Abbasi devletini kurmaya muvaffak olduktan sonra İslamiyet’e karşı yakın bir ilgi duymaya başladılar. Bunun başka bir sebebi de garbte bu ümit verici hadiseler vuku bulurken şarktan Orta Asya’ya doğru ilerleyen Çin istilasının tazyikkar bir mahiyet almasıdır. Bundan dolayı Talas Suyu meydan Muharebesinde Türkler Abbasilerin tarafını tutmakla yalnız muharebenin neticesini değil tarihini de değiştirdiler. Artık Türklerin yüzü İslam dünyasına dönmüştü. Abbasi halifeleri, başlangıçta İranlılara ehemmiyet verdikleri halde, daha sonraları yavaş yavaş imparatorluğun müdafaasın da daha kabiliyetli bir unsur olan Türkleri kullanmaya başladılar ki bununla maveraünnehir’deki İslamlaşma faaliyeti gelişmeye başladı.
İslamiyet’in Orta Asya bozkırlarında yayılmasıyla Maveraünnehir’de cereyan eden ilmi ve ticari faaliyetler arasında sıkı bir ilişki mevcuttur. Bir taraftan büyük göçebe kitleri, öte yandan Volga Bulgarları arasında vuku bulan ticari ve medeni münasebetler yavaş yavaş bu âleme İslam medeniyetinin üstünlüğünü göstermiş ve ona karşı ilgi uyandırmıştır. Buradaki medreselerde yetişen ilim ve tasavvuf erbabı, dervişler bu ticaret kervanlarına karışarak göçebelere İslamiyet’in esaslarını öğretiyorlardı. Bilhassa İslamlığı dar şeriat kavramları içinde değil, geniş ve yumuşak bir ruh ve mana ile anlayarak göçebelere anlatan Türk dervişleri bu İslamlaştırma faaliyetlerinde büyük rol oynadılar. Türklerin “ata” veya “baba” adını verdikleri bu dervişler sayesinde Türkler 10. asırda artık kitleler halimde İslamiyet’i kabul ettiler 930’larda Karahanlı devletini kuranlarda İslamiyet’i kabul ettiler Karahanlılar’ın İslamiyet’i kabul etmesiyle ilk defa Türk ülkelerine hâkim olan bir Türk-İslam devleti ortaya çıktı. Göçebe kitlelerinin hiçbir baskı altında bulunmadan ve kitleler halinde kendi istekleriyle Müslüman olmalarını iki etkin nedeni vardır. Bunlardan biri o zamanlar da İslam medeniyetinin üstünlüğü ve cazipliğidir. Fakat medeniyet üstünlüğü din değiştirmek için kâfi bir sebep olsa idi bugün bütün dünyanın hiç değilse dini hislerin kuvvetle yaşandığı bölgelerde Hıristiyanlığın olması gerekirdi. Bundan dolayı Türklerin İslamlaşmasında başka bir sebep aramak gereklidir. Bu sebep İslam dini ile gök tanrı birbirine yakın esaslara sahip olması ve yeni dinin Türklerin inançlarına uygun olmasıdır. Türkler İslamiyet’i kabule ederken kendi tanrıları ile İslamiyet’in Allah’ı arasında bir fark görmemişlerdir. Bundan dolayı Müslüman Türkler uzun zaman Allah adı yerine tanrı adını kullanmakta hiçbir mahsur görmemişlerdir. Esasen doğruluğundan şüphe edilmeyen birtakım hadiseler de Hz. Peygamber Türklere karşı sempati göstermiş ki Türkler arasında da İslamiyet’in yayılmasın da bu hadiseden faydalanıldığı ve bundan dolayı Türklerin İslamiyet’i kabul etmeleri hızlanmıştır. Bu sempatinin bir sebebi de herhalde Göktürklerin Müslümanlar için başlıca düşman sayılan Süryanilere karşı kazandığı zafer olmalıdır. Bundan ötürü Türklerin kendi inanış eve ideallerine uygun gelen ve zamanın en üstün ve yaygın bir din ve medeniyetine neden ve kitleler halinde girdikleri daha kolay anlaşılabilir.
TÜRKLERİN İSLAMLAŞMASI VE İSLAM DÜNYASI
Karmatile bizzat halifelik merkezine yakın sahaları, Suriye’yi ele geçirdikten sonra İslamiyet’in mukaddes şehri Mekke’de Müslümanları heyecana düşüren hareketlerde bulundurlar. Horasan tarafları da müfrit Şialar tarafından alt üst ediliyordu. İslam dünyasının fikri ve siyasi kargaşalığından yararlanan Bizans imparatorluğu artık müdafaa siyasetini bırakıp taarruza geçmiş bulunuyor ordularını halifelik merkezine doğru ilerletiyordu. Yalnız İslamiyet’in karşısında duran bu büyük imparatorluk değil, Uygurlar da maniheistleri himaye maksadıyla Samanileri tehdit eder bir vaziyet almışlardır. Hazarlar da bir Yahudi havrasının yıkılmasına karşı memleketlerindeki Müslümanları sıkıştırmaya başlamışlardı.
İslam dünyası için içte ve dışta bu gibi korkunç hadiseler devam ederken Türkler arasında da İslamiyet’,n yayılmakta olduğuna dair gelen haberler yegane teselli teşkil ediyordu ve Müslümanların ümitlerini ve gözlerini şarka doğru çeviriyordu. İslam medeniyetinin kurulmasında büyük hizmetler gören İranlılar da ırkçıları tarafından güdülen bu olaylara şüphesiz taraftar değillerdi. Fakat ne Arapların ne de İranlıların bu tehlikeyi önleyecek güçleri kalmamıştı. Türkler hakkında gelen ilk ümit verici haber ve bu haberin 10. asırda Bağdat’ta şaktan gelecek fatih Türklerin İslamiyet’i kurtaracağına ve burada hüküm süren Şii Büveyh oğullarının hâkimiyetine son vereceğine dair bir inanış yerleşmiştir.
Buraya kadar yazdıklarımızı bir iki cümle ile izah edecek olursak: Türklerin İslamiyet’i kabul etmesini Selçuk istilasının bir neticesidir. Bu İslamlaşmanın iki önemli sebebi İslam medeniyetinin üstünlüğü ile İslamiyet’in inanışlarına uygun gelmesidir. İslamiyet2i kurmak şerefi Araplara ait ise de onu yaşatmak ve Araplar nispetinde yaymak şerefi de Türklere aittir.

KARAHANLILAR

2009-08-29T08:14:00.000-07:00

KARAHANLILAR
Karahanlılar doğu ve batı Türkistan’da hüküm sürmüştür. (840-1212). Avrupalılar bu sülalenin unvanlarındaki “kuvvetli” kelimesinin çok sık geçmesinden onlara “Karahanlı” ismini vermişlerdir. Diğer bir isim yine karakteristik bir unvandan dolayı, İLEK (İLİG) hanlar tabiridir. Ayrıca bu sülale çağdaş İslam kaynaklarında “EL-HANİYE” VE “AL-AFSİYAP” gibi isimlerle de anılırlar. Karahanlılar devleti kurulduğunda devleti kurulduğunda, bu devlet kavimleri yarı yarıya bölen Altay sistemine uygun olarak iki kağan idaresinde iki kısma ayrıldı. Aslan Kara hakan unvanını taşıyan doğu kısmının hâkimi büyük kağan, naziri olarak bütün Karahanlılar’ın hükümdarı idi. Buğra Kara hakan unvanını taşıyan batı kısmının hâkimi ortak kağan olarak önce Taraz’da oturmuş idi. bu iki kağandan başka dört alt kağan ile altı hükümdar vekili yer almaktaydı. Bu hükümdarlar zümresi aynı hanedana mensup idiler ve birbirine bağlı oarak kademem kademe yükselmekte idiler.
Karahanlılar’da tespit edilen ilk kağan Bilge Köl Kadir Han, Samaniler ile mücadele etmiştir. Onun iki oğlundan biri Aslan han Bazır büyük kağan sıfatıyla Balasagun’da, Kadir han oğulcak ise ortak kağan olarak Taraz’da devleti idare etmişlerdir. Samaniler uzun bir kuşatmadan sonra Taraz’ı işgal ettiler. Bu durum karşısında oğulcak merkezi Kaşgar’a naklederek Samani hâkimiyeti altındaki bölgelere akınlara başladı. Onun yiyeni Saltuk’un, Krahanlılara sığınmış Ebu Nasr adlı Samani prensi veya İslam vaizleriyle karşılaşması İslam dinin kabulüne sebep olmuştur. Saltuk amcasına karşı taht mücadelesini kazandıktan sonrada kendi devleti içinde İslamiyet’i resmen kabul etmiştir. Bsaltuk 955’te öldü ve Kaşgar’ın kuzeyindeki Artuç’a gömüldü. Saltuk’un oğlu Musa bütün Karahanlı devletini İslamlaştırmaya muvaffak oldu. Bundan sonra İslam dinin Türkler arasında neşri artık bir cihat mahiyeti almıştır. Musa zamanında komşu sahalara da cihat ilan edildi. Musa’nın yerine geçen oğlu Ebu’l Hasan Ali’nin bu savaşların birinde şehit düşmüş olması muhtemeldir.
Devletin batı kanadının hükümdarı olan Ali Tekin’in soyundan olan Muhammed büyük kağan ve İbrahim ise ortak kağan unvanı alarak kendilerini Yusuf Kadir Han kolundan ayırdılar. Bu suretle 1041-1042’den itibaren doğu ve batı olmak üzere iki Karahanlı devleti meydana geldi. Batı kanadı Maveraünnehr ve Hocend’e kadar, batı Fergana’yı içine almaktaydı. Büyük Kağan’ın merkezi önceleri Özkent, daha sonraları ise Semerkant olmuştur. Ortak Kağan ise Buhara’da oturmakta idi. Doğu hanlığının hudutları içinde Talas, İsticap, Şaş, Doğu Fergana, Semireci ve Kaşgar bulunmaktaydı. Büyük kağanın başkenti Balasagun idi. Ortak kağan genellikle Kaşgar’da ender olarak da Taraz’da oturmuştur. Doğu hanlığının din ve kültür merkezi Kaşgar idi.
Doğu Karahanlı devleti: bu devletin ilk büyük kağanı Şeref ed-devle Ebu Şuca Süleyman b. Yusuf’tur (1031–1056). Bu devlete mensup hanedan azası 1043–1044 yılında bir toplantı yaparak faaliyet sahalarını tespit ettiler Bunlar Fergana’nın bir kısmı ile Özkent’i ele geçirdiler. Bulgar ile Balasagun arasında yaşayan 10000 çadırdan meydana gelen bir Türk kavmi 1043’te İslamiyet’i kabul etti. Süleyman kardeşi ile anlaşmazlığa düştükten sonra kardeşi Süleyman’ı hapsettikten sonra Büyük kağanlığını ilan etti. Fakat o da 15 ay sonra yerini büyük oğlu Husayn’a bıraktı. (1058). Muhammed’in ikinci karısı, oğlu İbrahim’i tahta çıkarabilmek için, kocası dâhil ailenin birçok ferdini ortadan kaldırdı. İbrahim tahta çıktı. Bu sırada Batı Karahanlılar2dan Büyük Kağan I. İbrahim b. Nasr Fergana’yı zapt etti. Doğu Karahanlı hükümdarı İbrahim ise diğer bir ferdi tarafından öldürüldü ve Mahmut B. Yusuf büyük kağan oldu. Mahmud ortak kağan El-Hasan bin Sülayman ile Batı karahanlılara kaybedilen toprakları geri almak için harekete geçti. İki taraf arasında Sir Derya (Seyhun9 hudut olmak ve Fergana Doğu Karahanlılara bırakılmak üzere anlaşma yapıldı. Kısa bir süre sonra hasan’ın kardeşi Yakup Semerkant tahtına geçti. Hasan bu isyanı bastırdı ise de kardeşini Sultan Melik şah’a teslim etmedi. Melikşah tekrar Semerkand’ı işgal edince, Hsan itaatini bildirdi ve oğlu ile Yakup’u ona yollattı. Bu sırada Tuğrul B. Yınali el-Hasan’ı esir etti. Melikşah, Tuğrul’a karşı Yakup ile anlaştı.
Batı Karahanlı Devleti: Karahanlı devleti ikiye bölündüğünde sırada Batı Karahanlıların büyük kağanı olan Muhammed b. Nasr Özkend’te oturmuş ve 1052 yılında ölmüştür. Ona kardeşi Ebû İshak I. İbrahim halef oldu. İbrahim Özkend’e gitmedi ve Semerkand’ta oturdu. Bu suretle batı Karahanlıların başkenti Semerkand oldu. İbrahim batı Karahanlıların en meşhur hükümdarıdır. Doğu karahanlılar’dan Şaş, İlak gibi Hudut şehirleri ile Fergana’nın bir kısmını ele geçirdi. Buna karşılık Selçuklu sultanı Alp Arslan (1063-1072) Karahanlılar sahasına akınlara başlamıştı. İbrahim’in bu durumu Abbasi halifesine şikâyeti bir sonuç vermedi. Yerine oğlu şems ül-Mülk I. Nasr geçti. Ona karşılık hanedanın diğer bir üyesi isyan etti. Bu fırsattan yararlanan Doğu Karahanlılar I. İbrahim’in zapt ettiği yerleri geri almaya çalıştırlar. Bir barış yapıldı. Sultan Alp Arslan’ın Maveraünnehr seferi kedisinin ölümü ile tamamlandı. Nasr ise onun ölümünden yararlanarak Tirmiz’i zapt etti ve Belh’e kadar ilerleyen bu şehri yağmaladılar. Selçuklu sultanı Karahanlılara karşılık vermek için harekete geçti Tirmiz’i aldıktan sonra Semerkand’a ilerledi. Nasr karşı koyamayacağını anlayınca Selçuklu veziri aracılıyla sulh istedi. Sultan Melikşah onu affetti ve iki hanedanlık arasında akrabalık tesis edildi. Bundan sonra Selçuklu sultanı Beryaruk Batı Karahanlılar tahtına arka arkaya üç hükümdar tayin etti. Sultan Berkyaruk tarafından tahta geçirilen ilk kağan Süleyman b. Davut kısa bir süre sonra öldü.

BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ

2009-08-29T08:13:00.000-07:00

BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ
Dandanakan savaşı ve Büyük Selçuklu devletinin kuruluşu: Saltan Mesud’un yolladığı ikinci orduda yenilince kendisi 10.000 kişilik bir ordu hazırladı. Bu büyük orduya cesaret edemeyen Selçuklu yıpratma politikası uygulayarak Gazne ordusunu yordular ve Dandanakan Hisarı önünde 3 gün savaşarak onları bozguna uğrattılar. Bölgenin en güçlüsünü yenen Selçuklular Resmen devlet oldular.
A) Selçuklu devletinin genişlemesi:
1. Tuğrul bey (1040-1063): Dandanakan'dan sonra sultan ilan edildi. Önemli kararlar verdi ve hanedan üyelerini vilayet yönetimine getirerek devleti genişletme görevi verdi. Tuğrul Bey cömert, merhametli bir hükümdardı. Selçukluyu kuran siyasi bir dehaydı. Çağrı bey ve oğlu Alparslan Gazne ve Karahanlılar karşısında seferler kazandı. Batı yönünde de önemli seferler yapılmıştır. Başkent ele geçirilen REY’e taşındı. Bizans, Azerbaycan ve Pasinlerde bozguna uğratıldı. Korkan Bizans, Selçuklu ile iyi ilişkiler kurmaya çalıştı. Baskı altındaki Abbasi halifeliği Tuğrul Bey’i davet etti ve halifeliği devretti. İlk laiklik uygulaması yapılmış oldu. Çağrı Bey ölünce (1060) İbrahim Yınal sultan olmak için ayaklandı, ancak ayaklanma bastırıldı. Tuğrul Bey 70 yaşında REY’de öldü.
2. Alparslan (1063-1072): Tuğrul Bey ölünce yerine tahta geçen Süleyman’ın hükümdarlığını kardeşi Alparslan tanımadı. Bu sırada çıkan isyanları bastırarak REY’e geldi ve tahta geçti fetihlere devam etti. Ahlat’ı merkez alarak Bizans’ı sıkıştırdı ve Ani’yi ele geçirdi. Ardından Kafkasya’da fetihler yaparak ani bir saldırıyla Malazgirt kalesini aldı. Bizans’ı yenerek imparatoru esir aldı. Alp Arslan Maveraünnehir seferinde esir alınan bir komutan tarafından hançerlenerek öldürüldü (1072). Alp Arslan üstün bir lider, cesaretli, disiplinli ve kararlı bir hükümdardı.
MALAZGİRT’İN ÖNEMİ: Türk milletinin kaderini tesir eden önemli hadiselerin başında gelir. Bizans büyük ölçüde darbe yemiş ve And. Kapısı Türklere açılmıştır. Selçuklular, Dandanakan’da devlet kurmak için, Malazgirt’te ise vatan savunması için savaşmışlardır. Çünkü, Bizans’ın amacı Türkleri Orta Asya’ya sürmekti. Ayrıca Malazgirt İslam Dünyasının bir galibiyeti sayılır.
3. Melikşah (1072-1092): 18 yaşında tahta geçti. Ayaklanmaları bastırarak. Gazne ve Karahanlıları tekrar itaat altına aldı. Batıya seferler devam etti ve Şam alındı. Hanedan üyeleri sürtüşmeye başlayınca sefere çıkıldı. Melikşah, Kuzey Suriye’ye gelerek Antakya’yı ele geçirerek denize ulaştı. Türkiye eyaletini merkeze bağladı. Kafkas ve Arabistan’daki fetihler devam etti. Doğu sınırları Çin’e dayandı. Melikşah devlet hâkimiyetini en geniş sınırlara ulaştırdı. (bugün 25 devlet yaşıyor). Şii Fatimi, devleti içten çökertmeye başladılar. (Propaganda İle ). Sultan Melikşah devletini bir cihan devleti haline getiren çok büyük bir lider ve dünya çapında devlet adamıydı. Adil, şefkatli ve ilime saygılı bir hükümdardı. 39 yaşında zehirlenerek öldü.
B) Büyük Selçuklu Devletinin Dağılışı
1. Melikşah’tan sonra devletin durumu: çocukları küçük olduğundan karısı Terken hatun devlet işlerine karışınca yönetim sarsıldı şehzadeler ve hanedan üyeleri arasında taht kavgaları birliği bozdu Berkyaruk tahta çıktı ancak kardeşiyle anlaşmaya çalışırken hastalıktan öldü. Mehmet Tapar tahta geçti. İktidar kavgaları devleti yıpratınca merkez zayıfladı. Bağlı devletler bağımsızlık arayışına girdiler. Mehmet Tapar büyük mücadeleler sarf etti. Ancak genç yaşta öldü.
2. Sencer ve devletin toparlanması (1117-1157): Melikşahın oğludur. Bu dönem bir toparlanma devresi olmuştur. Maveraünnehir ve Gazneyi Karahanlılar’dan almış, ancak Karahanlılar’a yenilerek Maveraünnehri elden çıkararak otoritesi sarsılmıştır. Ayaklanan Oğuzlar’ın üstüne yürüyünce 3 yıl esir düşmüş kurtulunca da çok geçmeden ölmüştür. Sencer devletini toparlaya bilecek bir hükümdardı. Ancak en büyük hatası köklerinin bağlı olduğu Türkmenlere saldırmasıdır. Türkmenler Selçuklulara dargındı, çünkü yönetimden uzak tutulmuşlardı. Sonuçta asli unsur desteğini kaybeden devlet çökmüştür. Sencer ölünce devlet filen ortadan kalmıştır ve bağlı hanedan üyeleri bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir.
TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİNİN KURULUŞU DÖNEMİ
Kutalmışoğlu Süleyman şah tarafından kurulmuştur. Batı’ya sefer yaparak Konya ve İznik’i almıştır. Bu devlet iç işlerinde serbesti ancak Büyük Selçuklu devletine bağlıdırlar. İznik’i başkent yaparak topraklarını Marmara, Karadeniz ve Akdeniz’e kadar genişlettiler. Süleyman şaha Anadolu Fatihi ve Gazi denmektedir.1086 yılında ölmüştür. I. Kılıç Arslan hükümdar oldu. Doğu sınırlarını güvence altına alınca batıya yöneldi, ancak haçlı seferleri nedeniyle geri döndü. Haçlılara karşı başarılı oldu, ancak İznik’i Bizans’a bırakıp merkezi Konya’ya çekti. Doğuya yönelerek Malatya’yı ele geçirdi. 1107 yılında boğularak öldü. Ölümünden sonra taht kavgaları başlamış ve batıdaki bazı Türkler Orta Anadolu’ya sürülmüşlerdir. Sultan Mesud 1116’da tahta geçti ancak Danişmentlere tabi oldu. Pek çok anlaşmazlık çıktı ve Konya kuşatıldı. Bizans ile anlaşma yaptı. Anadolu içinde pek çok yeri fethederek Danişment nüfusunu kırdı. 1155 yılında Konya’da öldü. Sultan Mesud, zeki ve mücadeleci bir kişiliğe sahipti Türkiye Selçuklularının parçalanmasını önlemiş, huzur ve güven sağlamıştır. Adaletli olduğu için Rumlar onun yanında yer almıştır. Pek çok Haçlı Müslüman olmuştur.
YÜKSELİŞ DEVRİ
Büyük Selçuklu devletinin dağılmasıyla Türkiye Selçuklu devleti bağımsızlığını kazandı. II. Kılıç Arslan’ın başa geçmesinden sonra Kösedağ savaşına kadar altın çağ yaşanmıştır. II. Kılıç Arslan batıyı güvenlik altına almak için Bizans’la anlaşma yaptı. Ve danişmentleri ortadan kaldırarak kendine bağladı. Böylece topraklarını Sakarya’dan Fırat’a kadar genişletti. Bizans’a karşı bir akın başlattı, ancak Bizans imparatoru Türk hâkimiyetine son vermeyi amaç edindi.
Miryokefalon Savaşı: İmparator Manuelle Komenos, türk akınlarının durması ve kalelerin geri verilmesi için bir ordu ile Türkiye Selçuklularının üzerine yürüdü. Kılıç arslan barış teklifinde bulundu, ancak İmparator kabul etmedi. İki ordu Eğirdir gölü kuzeyindeki Miryokefalon denilen yerde savaştı ve Bizans büyük bir yenilgiye uğratıldı. II. Kılıç Arslan Bizans ordusunu imha etti.

OSMANLI İMPARATORLUĞU (1299-1600)

2009-08-29T08:12:00.000-07:00

OSMANLI İMPARATORLUĞU (1299-1600)
I.) 14. YY. BAŞINDA YAKIN DOĞU VE AVRUPA:
A) 14. yy Girerken Türkiye: Otorite boşluğu vardı ve huzursuzluk, karasızlık hâkimdi Türkler önce Moğollara sonra İlhanlılara bağlanmıştır. Muhuttin Pervane öldürülünce yeni beylikler kuruldu. İlhanlılar, altın Ordu, Memluklar ve Bizans, Selçukluları kuşatmaktaydı.
B) İlhanlılar devleti: hülagü’nün faaliyetleri sonucunda İran ve çevresinde kurulmuştur. 14. yy.da parçalandı.
C) Altın Ordu Devleti: Batıhan tarafından kurulmuş, İtil çevresi, Ukrayna Kıpçak bozkırı, Kırım ve Kuzey Doğu Balkanlara kadar genişlemiştir. Taht kavgalarıyla zayıflamış ve 1437’den sonra parçalanmıştır.
D) Memlükler: Mısır’da Eyyübi Ordusunda görev yapan Türk komutanlar tarafından kurulmuştur. Kaynaklarda Türk devleti olarak geçer. Baybars ile en güçlü dönemini yaşamış ve Abbasi halifeleri tarafından kurulmuştur. Yavuz Sultan Selim tarafından son verilmiştir. (1517)
E) Bizans İmparatorluğu: 395’te Roma’dan bölünmüştür. Türklerin fetihleriyle Asya topraklarına yitirmiş, taht kavgaları ve haçlı seferleri yüzünden yıpranmıştır. 1453’te İstanbul’un fethi ile tarihten silinmiştir.
F) Avrupa ve Balkanlardaki Siyasi Durum: 14. yy. başında Avrupa’da güçlü bir devlet yoktur İtalya’daki Ceneviz ve Venedik Deniz ticareti bakımından önemli idi. Papa’nın manevi nüfusu tartışılmaz durumdaydı. Avrupa’nın en büyük İmparatorluluğu Almanya’dır. Macaristan en disiplinli ve en güçlü orduya sahipti. Balkanlarda ise en güçlü devlet Sırbistan’dır ve Avrupa devletleri ile mücadele içindedir.
II. Balkanlar ve Anadolu’da Sosyal Durum: Türkiye Selçukluları devrindeki birlik ve düzen Moğol istilası ile bozulmuştur, ancak Beylikler döneminde sosyal düzen iyi işliyordu. Bunda dervişlerinde yardımı oluyordu. Bizans’ta ise feodal yapı yoktu ve Latin istilası imp.luğu sarsmış, halkın devlete olan güvenini azaltmıştır.
III. Osmanlı Devletini kuran Kayıların Söğüte gelişi: Kurucu Osman Beyin ataları Oğuzların Bozok kolunun Kayı Boyundandır. Kayı; kuvvet, kudret anlamındadır. Babası Ertuğrul gazi Dedesi Gündüzalptir. Osman Bey 1258’de Söğütte doğdu. 23 yaşında bey oldu. Kayı boyunun bir boyu Selçuklularla Türkiye’ye gelip Güney doğuya yerleşmiştir. Ertuğrul gazi liderliğindeki boy ise Yassı Çemen Savaşına katkılarından dolayı Alaaddin Keykubat tarafından Ankara’nın batısına yerleştirilmiş ve Söğüt başkent olmuştur.
IV. Osmanlı Devletinin Kuruluşu: Osman Bey Bizansa karşı sürekli fetih hareketlerinde bulunuyordu ve devletin kuruluşunda dervişlerin de önemi büyüktür. İnegöl tekfurluğuna bağlı Karacahisarı alınca merkeze bağlı bir uç bey oldu. Bilecik’i aldı ve İznik-Bursa arasındaki kara ulaşımını denetlemeye başladı. Selçuklu hükümdarı İran’a sürülünce devlet adamları ve komutanlar Osman beye sığındılar ve devlet kuruldu.
V. Sakarya ve Marmara’da Genişleme: Kuruluşu 1281’de başlatabiliriz. Osman beyin adına 1288’ de hutbe okumuştur. Osman Bey siyasi bir dehaydı ve ölünce Orhan Bey başa geçti. Bursa, İznik, İzmit ve Gemlik’i topraklarına katarak, Bursa’yı başkent yaptı.
VI. Adalar Denizi: Orhan bey, Karasilerin üzerine yürüyerek Balıkesir ve Çanakkale’nin güneyini ele geçirdi. Adalar Denizine kadar ulaştı ve Marmara adalarını aldı. Ankara ve Bolu’yu da topraklarına kattı. Rumeli’ye geçtiler ve Çorlu, Tekirdağ ve Malkara alındı. Orhan Bey ölünce yerine oğlu I. Murat geçti.
VII. Rumeli’de İskân Siyaseti: Fethedilen bölgelere Anadolu’dan getirilen Türk aileler yerleştirildi ve Gelibolu ve Rumeli’de kökleşme çalışmaları başladı. 16.yy’a kadar sürmüştür. Hristiyanları Müslümanlaştırmak asla amaçlanmamıştır. Hasım aileler göç ettirilmiş ve vergiden muaf tutularak dönüş yolları kapatılmıştır.
VIII. Bizans’ın Rumelide Kuşatılması ve Balkan Kavimleri ile İlk Temaslar: Balkanlarda Genişleme:
1) Sırpsındığı Savaşı: Meriç kıyısında haçlılar bozguna uğratıldı.
2) Sırpsındığı Zaferi: Bulgaristan’ın fethine basamak oldu ve Bulgaristan Osmanlı hâkimiyetine girdi.
3) Çirmen Savaşı: Sırplar yenildi ve Makedonya yolları açıldı.
4) I. Kosova Savaşı: Haçlılar yenildi ve I. Murat öldü. Yıldırım Beyazıt başa geçti.
5) Niğbolu Savaşı: Haçlılar yenildi ve Osmanlı Bulgaristan topraklarının tamamına hâkim oldu.
IX. Osmanlı beyliğinin gelişme sebepleri:
1. Jeopolitik durum
2. Selçuklu devleti adamlarının Osmanlılara katılması
3. Osmanlının komşuları
4. Halkın desteği
5. Merkezi yönetim,
6. Sevk ve idare
X. Osmanlıların And.’da Türk siyasi birliğini kurması: I. Murad dönemi önemlidir. Kütahya bölgesi, akrabalıktan dolayı Osmanlı’nın eline geçti. Hamid oğulları para karşılığı topraklarının bir kısmını I. Murad’a verince Karaman oğulları ile komşu oldu. Karaman oğulları kendilerine Selçukluların devamı olarak gördükleri için buyruğa girmek istemiyorlardı. I. murad kızını Ali Bey’le evlendirdi. Ancak, o, Osmanlı topraklarına saldırdı yenilince anlaşma imzaladı. Beyazıd döneminde ise Batı Anadolu’nun tamamı ele geçirildi. Kuzey ve doğuya harekete geçildi ve Osmanlı’nın doğu sınırı Fırat’a dayandı.
Ankara savaşı (28 Temmuz 1402): nedeni Timur ile yıldırım Beyazıt arasındaki üstünlük mücadelesidir. Timur’dan kaçan Bağdat hâkimi Celayirli Ahmet ve Karakoyunlu hükümdarı kara Yusuf’un Yıldırım Bayazıt’a sığınması ve Yıldırım Bayazıt’ı savaşa kışkırtmaları. Topraklarını kaybeden Anadolu beylerinin Timur’a sığınması ve Timur’u savaşa kışkırtması. Timur’un Sivas’ı yakıp yıkması, Yıldırımın Timur’a bağlı Erzincan ve Kemah’ı ele geçirmesi savaşın başlamasının nedenlerindendir. Bu savaş Ankara Çubuk Ovasında yapılmış Osmanlılar kaybetmiştir.
XI. Fatih ve Fetihler:
A. İSTANBUL’UN FETHİ: II. Murat’ın ardından II. Mehmet tekrar hükümdar oldu. II. Mehmet çok iyi eğitilmiş yüksek ilmi seviyeye sahip alim biriydi.
1. Fethi Hazırlayan Sebepler:
• Bizans Anadolu ve Rumeli arasında bir engeldi
• İstanbul Stratejik öneme sahipti
• Bizans, taht kavgalarında taraf tutuyor ve beylikleri kışkırtıyordu.
• İstanbul, dünya ticaret yollarına hakim bir merkezdi
• İstanbul üç kıtayı birbirine bağlıyordu.
2. Fetih Hazırlıkarı:
• Boğaz kesen Hisarını yaptırarak karadeniz’den gelecek yardımları engelledi
• Akdeniz yardımlarını önlemek için donanmasını güçlendirdi.
• Batı yardımlarını önlemek için Venedikle anlaşma yeniledi.
• Mora’yı kontrol altına aldı.
• Savaş topu döktürdü.
3. Bizans’ın durumu:
• İmparator savunma tedbirleri aldı ve yıkık surları ve kaleleri tamir ettirdi.
• Donanmayı Haliç’e çektirip girişi zincirle kapattırdı.
• Hıristiyan ülkelerden yardım istedi.
• Halk bunalımdaydı ve Katoliklerden nefret ediyor Türkleri tercih ediyorlardı.
4. İstanbul’un Fethi: Sultan Mehmet 23 Mart 1453’te edirneden hareket etti 5 Nisanda kara ve denizden kuşatma başlattı. 6 Nisanda savaş patladı. Gemiler Haliç’ten geçemeyince karadan denize indirildi. Gemiler yağlı kızaklarla kaydırılmıştı. 29 Mayıs’ta harekete geçilerek Ulubatlı Hasan Öncülüğünde bayrak dikildi. can ve mal kaybı olmadı. Ayasofya Camiye çevrildi ve Fatih unvanı aldı.
5. İstanbul’un fethinin tarih açısından önemi ve sonuçları
• Türkiye birliği kesin olarak sağlandı
• Anadolu ve Rumeli tabi merkezinde birleşti.
• Osmanlı devleti kuruluşunu tamamlayarak “CİHAN DEVLETİ” oldu.
• Fatih büyük Türk hakanı ve Avrupalılar için doğu imparatoru oldu.
• Ticaret ve stratejik önem taşıyan boğazların tek hakimi oldu.
• Topun kullanılması Avrupa’nın sosyal ve siyasi yapısının değişimine yol açtı.
• Ermeni kilisesi hürriyete kavuştu.
• Orta çağ kapanıp Yeniçağ başladı.
• Roma imparatorluğu tarihe karıştı.
OSMANLI İMPARATORLUĞU (1299-1600)
I.) 14. YY. BAŞINDA YAKIN DOĞU VE AVRUPA:
A) 14. yy Girerken Türkiye: Otorite boşluğu vardı ve huzursuzluk, karasızlık hâkimdi Türkler önce Moğollara sonra İlhanlılara bağlanmıştır. Muhuttin Pervane öldürülünce yeni beylikler kuruldu. İlhanlılar, altın Ordu, Memluklar ve Bizans, Selçukluları kuşatmaktaydı.
B) İlhanlılar devleti: hülagü’nün faaliyetleri sonucunda İran ve çevresinde kurulmuştur. 14. yy.da parçalandı.
C) Altın Ordu Devleti: Batıhan tarafından kurulmuş, İtil çevresi, Ukrayna Kıpçak bozkırı, Kırım ve Kuzey Doğu Balkanlara kadar genişlemiştir. Taht kavgalarıyla zayıflamış ve 1437’den sonra parçalanmıştır.
D) Memlükler: Mısır’da Eyyübi Ordusunda görev yapan Türk komutanlar tarafından kurulmuştur. Kaynaklarda Türk devleti olarak geçer. Baybars ile en güçlü dönemini yaşamış ve Abbasi halifeleri tarafından kurulmuştur. Yavuz Sultan Selim tarafından son verilmiştir. (1517)
E) Bizans İmparatorluğu: 395’te Roma’dan bölünmüştür. Türklerin fetihleriyle Asya topraklarına yitirmiş, taht kavgaları ve haçlı seferleri yüzünden yıpranmıştır. 1453’te İstanbul’un fethi ile tarihten silinmiştir.
F) Avrupa ve Balkanlardaki Siyasi Durum: 14. yy. başında Avrupa’da güçlü bir devlet yoktur İtalya’daki Ceneviz ve Venedik Deniz ticareti bakımından önemli idi. Papa’nın manevi nüfusu tartışılmaz durumdaydı. Avrupa’nın en büyük İmparatorluluğu Almanya’dır. Macaristan en disiplinli ve en güçlü orduya sahipti. Balkanlarda ise en güçlü devlet Sırbistan’dır ve Avrupa devletleri ile mücadele içindedir.
II. Balkanlar ve Anadolu’da Sosyal Durum: Türkiye Selçukluları devrindeki birlik ve düzen Moğol istilası ile bozulmuştur, ancak Beylikler döneminde sosyal düzen iyi işliyordu. Bunda dervişlerinde yardımı oluyordu. Bizans’ta ise feodal yapı yoktu ve Latin istilası imp.luğu sarsmış, halkın devlete olan güvenini azaltmıştır.
III. Osmanlı Devletini kuran Kayıların Söğüte gelişi: Kurucu Osman Beyin ataları Oğuzların Bozok kolunun Kayı Boyundandır. Kayı; kuvvet, kudret anlamındadır. Babası Ertuğrul gazi Dedesi Gündüzalptir. Osman Bey 1258’de Söğütte doğdu. 23 yaşında bey oldu. Kayı boyunun bir boyu Selçuklularla Türkiye’ye gelip Güney doğuya yerleşmiştir. Ertuğrul gazi liderliğindeki boy ise Yassı Çemen Savaşına katkılarından dolayı Alaaddin Keykubat tarafından Ankara’nın batısına yerleştirilmiş ve Söğüt başkent olmuştur.
IV. Osmanlı Devletinin Kuruluşu: Osman Bey Bizansa karşı sürekli fetih hareketlerinde bulunuyordu ve devletin kuruluşunda dervişlerin de önemi büyüktür. İnegöl tekfurluğuna bağlı Karacahisarı alınca merkeze bağlı bir uç bey oldu. Bilecik’i aldı ve İznik-Bursa arasındaki kara ulaşımını denetlemeye başladı. Selçuklu hükümdarı İran’a sürülünce devlet adamları ve komutanlar Osman beye sığındılar ve devlet kuruldu.
V. Sakarya ve Marmara’da Genişleme: Kuruluşu 1281’de başlatabiliriz. Osman beyin adına 1288’ de hutbe okumuştur. Osman Bey siyasi bir dehaydı ve ölünce Orhan Bey başa geçti. Bursa, İznik, İzmit ve Gemlik’i topraklarına katarak, Bursa’yı başkent yaptı.
VI. Adalar Denizi: Orhan bey, Karasilerin üzerine yürüyerek Balıkesir ve Çanakkale’nin güneyini ele geçirdi. Adalar Denizine kadar ulaştı ve Marmara adalarını aldı. Ankara ve Bolu’yu da topraklarına kattı. Rumeli’ye geçtiler ve Çorlu, Tekirdağ ve Malkara alındı. Orhan Bey ölünce yerine oğlu I. Murat geçti.
VII. Rumeli’de İskân Siyaseti: Fethedilen bölgelere Anadolu’dan getirilen Türk aileler yerleştirildi ve Gelibolu ve Rumeli’de kökleşme çalışmaları başladı. 16.yy’a kadar sürmüştür. Hristiyanları Müslümanlaştırmak asla amaçlanmamıştır. Hasım aileler göç ettirilmiş ve vergiden muaf tutularak dönüş yolları kapatılmıştır.
VIII. Bizans’ın Rumelide Kuşatılması ve Balkan Kavimleri ile İlk Temaslar: Balkanlarda Genişleme:
1) Sırpsındığı Savaşı: Meriç kıyısında haçlılar bozguna uğratıldı.
2) Sırpsındığı Zaferi: Bulgaristan’ın fethine basamak oldu ve Bulgaristan Osmanlı hâkimiyetine girdi.
3) Çirmen Savaşı: Sırplar yenildi ve Makedonya yolları açıldı.
4) I. Kosova Savaşı: Haçlılar yenildi ve I. Murat öldü. Yıldırım Beyazıt başa geçti.
5) Niğbolu Savaşı: Haçlılar yenildi ve Osmanlı Bulgaristan topraklarının tamamına hâkim oldu.
IX. Osmanlı beyliğinin gelişme sebepleri:
1. Jeopolitik durum
2. Selçuklu devleti adamlarının Osmanlılara katılması
3. Osmanlının komşuları
4. Halkın desteği
5. Merkezi yönetim,
6. Sevk ve idare
X. Osmanlıların And.’da Türk siyasi birliğini kurması: I. Murad dönemi önemlidir. Kütahya bölgesi, akrabalıktan dolayı Osmanlı’nın eline geçti. Hamid oğulları para karşılığı topraklarının bir kısmını I. Murad’a verince Karaman oğulları ile komşu oldu. Karaman oğulları kendilerine Selçukluların devamı olarak gördükleri için buyruğa girmek istemiyorlardı. I. murad kızını Ali Bey’le evlendirdi. Ancak, o, Osmanlı topraklarına saldırdı yenilince anlaşma imzaladı. Beyazıd döneminde ise Batı Anadolu’nun tamamı ele geçirildi. Kuzey ve doğuya harekete geçildi ve Osmanlı’nın doğu sınırı Fırat’a dayandı.
Ankara savaşı (28 Temmuz 1402): nedeni Timur ile yıldırım Beyazıt arasındaki üstünlük mücadelesidir. Timur’dan kaçan Bağdat hâkimi Celayirli Ahmet ve Karakoyunlu hükümdarı kara Yusuf’un Yıldırım Bayazıt’a sığınması ve Yıldırım Bayazıt’ı savaşa kışkırtmaları. Topraklarını kaybeden Anadolu beylerinin Timur’a sığınması ve Timur’u savaşa kışkırtması. Timur’un Sivas’ı yakıp yıkması, Yıldırımın Timur’a bağlı Erzincan ve Kemah’ı ele geçirmesi savaşın başlamasının nedenlerindendir. Bu savaş Ankara Çubuk Ovasında yapılmış Osmanlılar kaybetmiştir.
XI. Fatih ve Fetihler:
A. İSTANBUL’UN FETHİ: II. Murat’ın ardından II. Mehmet tekrar hükümdar oldu. II. Mehmet çok iyi eğitilmiş yüksek ilmi seviyeye sahip alim biriydi.
1. Fethi Hazırlayan Sebepler:
• Bizans Anadolu ve Rumeli arasında bir engeldi
• İstanbul Stratejik öneme sahipti
• Bizans, taht kavgalarında taraf tutuyor ve beylikleri kışkırtıyordu.
• İstanbul, dünya ticaret yollarına hakim bir merkezdi
• İstanbul üç kıtayı birbirine bağlıyordu.
2. Fetih Hazırlıkarı:
• Boğaz kesen Hisarını yaptırarak karadeniz’den gelecek yardımları engelledi
• Akdeniz yardımlarını önlemek için donanmasını güçlendirdi.
• Batı yardımlarını önlemek için Venedikle anlaşma yeniledi.
• Mora’yı kontrol altına aldı.
• Savaş topu döktürdü.
3. Bizans’ın durumu:
• İmparator savunma tedbirleri aldı ve yıkık surları ve kaleleri tamir ettirdi.
• Donanmayı Haliç’e çektirip girişi zincirle kapattırdı.
• Hıristiyan ülkelerden yardım istedi.
• Halk bunalımdaydı ve Katoliklerden nefret ediyor Türkleri tercih ediyorlardı.
4. İstanbul’un Fethi: Sultan Mehmet 23 Mart 1453’te edirneden hareket etti 5 Nisanda kara ve denizden kuşatma başlattı. 6 Nisanda savaş patladı. Gemiler Haliç’ten geçemeyince karadan denize indirildi. Gemiler yağlı kızaklarla kaydırılmıştı. 29 Mayıs’ta harekete geçilerek Ulubatlı Hasan Öncülüğünde bayrak dikildi. can ve mal kaybı olmadı. Ayasofya Camiye çevrildi ve Fatih unvanı aldı.
5. İstanbul’un fethinin tarih açısından önemi ve sonuçları
• Türkiye birliği kesin olarak sağlandı
• Anadolu ve Rumeli tabi merkezinde birleşti.
• Osmanlı devleti kuruluşunu tamamlayarak “CİHAN DEVLETİ” oldu.
• Fatih büyük Türk hakanı ve Avrupalılar için doğu imparatoru oldu.
• Ticaret ve stratejik önem taşıyan boğazların tek hakimi oldu.
• Topun kullanılması Avrupa’nın sosyal ve siyasi yapısının değişimine yol açtı.
• Ermeni kilisesi hürriyete kavuştu.
• Orta çağ kapanıp Yeniçağ başladı.
• Roma imparatorluğu tarihe karıştı.
DAĞILMA DÖNEMİ
1. Panslavizm Hareketi ve Balkanlar’da Ayaklanmalar: Rusya’nın bütün Slav ülkelerini bir bayrak altında toplama hareketidir. Rusların propagandaları sonucu peş peşe Hersek, Bulgarlar, Sırplar ve Karadağlılar isyan etti. Türk ve Müslümanlara şiddet uygulandı. Ancak, bu “Hıristiyanlara soykırım yapılıyor” olarak yansıtıldı. İsyanlar bastırılmış, fakat milletler arası politikada Osmanlı kaybetmiştir.
2. İstanbul Konferansı ve I. Meşrutiyet: Rusya, İngiltere, Avusturya, İtalya, Almanya ve Osmanlı İstanbul’da konferans için toplandı. Konferanstan önce Kanuni Esasi hazırdı ve o sırada ilan edildi. Bununla Avrupa devletleri dışardan müdahaleye gerek olmadığı Hıristiyan tebaanın kendi problemlerini kendi meclisleri aracılıyla çözebileceği mesajı veriliyordu. Osmanlı genel meclisi halkın seçtiği Meclisi Mebusan ve padişahın belirlediği Meclisi Ayandan oluşuyordu. Böylece Osmanlı devleti parlamenter rejime geçmiş oldu. Ama, kısa sürede dağıtıldı ve II. Abdülhamit Mutlakıyetçi yönetimi başlattı.
3. Osmanlı-Rusya Savaşı (1877-1878): 93 harbide denir. Ruslar Ortodoksların koruyucusu olarak Osmanlıya saldırdı ve Erzurum’a kadar ilerledi. Buradan geri çekilmek zorunda kaldı ve Plevne’ye kadar ilerledi. Avrupa’dan yardım gelmeyince şehir düştü. Ancak Çatalca’ya kadar gelen Ruslardan Osmanlı Barış istedi ve Yeşil köy antlaşması imzalandı.
4. Berlin Kongresi ve sonrası: Rusya, Yeşilköy anlaşması ile Balkanlara hakim oldu ve Akdeniz’e ulaştı. Bunun üzerine Osmanlı, Rusya, İngiltere, Almanya, Fransa ve İtalya Berlin’de toplandı. Bu kongre Osmanlı devletinin parçalanma ve paylaşılma belgesidir. Sadece Almanya ve İtalya pay almamıştır. Bundan sonrada dış politikada Almanya’ya meyledilecektir. Buna göre doğu İzmir Osmanlılarda kaldı, Sırbistan, Romanya, Karadağ bağımsız oldu. Kars, Ardahan ve Batum Ruslara bırakıldı. Osmanlı Rusya’ya savaş tazminatı ödeyecek.
5. I. Meşrutiyet(23 Aralık 1876): Tanzimat döneminde yetişen ve Genç Osmanlılar (JÖNTÜRKLER) adıyla bilinen aydınlar Tanzimat yenilikleriyle devletin kurtulamayacağını kurtuluşun ancak Müslüman ve Müslüman olmayan tüm halkın devlete sahip çıkması ve yönetime katılmasıyla mümkün olabileceğini ileri sürmüşlerdir. Düşünceleriyle orduyu ve devlet adamlarını etkileyen Genç Osmanlılar Abdülaziz’i tahtan indirerek V. Murat’ı padişah yapmışlardır. Ancak üç ay sonra akli dengesinin bozuk olması nedeniyle yerine Meşrutiyeti ilan edeceğine dair söz veren II. Abdülhamit tahta çıkartılmıştır. Avrupalı devletlerin Osmanlı Devletinin iç işlerine karışmasına engel olmak için Sadrazam Mithat Paşa’nın çabalarıyla Kanun-i Esasi ilan edilmiştir. Böylece mutlakıyet yönetiminden Meşrutiyet yönetimine geçilmiş ve halk ilk kez yönetime katılma hakkı elde etmişlerdir.
Konun-i Esasiye göre;
• Halkın dört yıl için seçtiği milletvekillerinden oluşan Mebusan Meclisi padişahın ömür boyu olmak üzere atadığı kişilerden oluşan ayan meclisinde görüşülürdü.
• Kanun tasarılarını hükümet hazırlar ve meclislere sunardı ancak son söz padişaha aitti.
• Hükümet meclise değil padişaha karşı sorumlu olup, padişah tarafından kurulur ve bozulurdu.
• Yürütmenin başı olan padişah meclisi dağıtmak ve yeniden seçtirmek yetkisine sahipti.
6. II. Meşrutiyet (23 Temmuz 1908): 1876’da Meclis padişah tarafından kapatılınca Meşrutiyet hayranları gizlice Osmanî Derneği kurdular amacı Kanun- Esasiyi yeniden yürürlüğe koymaktı. Osmanlı Devletinin parçalanmasını önlemek için tek şartın bu olduğunu düşünüyorlardı. II. Adülhamit’e baskı yaparak 23 Temmuz 1908’te Meşrutiyet’i ilan ettirdiler halk sevinçliydi. Ancak bu uzun sürmedi Bulgaristan, Bosna Hersek ve Girit elden çıktı. İstanbul’da isyanlar çıktı ve iç-dış tahriklerle büyüyerek 31 Mart vakası oluştu.
7. Ermeni meselesi:
Türkler Anadolu’ya geldiklerinde Ermeniler, Kafkasya’da ve Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde dağınık olarak yaşamaktaydılar. Osmanlı devletinin sağladığı hoş görü ve emniyet ortamında bil hassa sanat ve ticaretle uğraşarak ekonomik durumlarını düzelten Ermeniler özellikle 1820’den itibaren başlayan Rum isyanları sonrasında devlet kademelerinde daha fazla yer almaya başlamışlardır. Devletin hemen her kademesinde başarı ve sadakatle hizmet gören ve Osmanlı kimliğini benimseyen Ermeniler “Tebaa-ı Sadıka” (Sadık vatandaş) olarak adlandırılmışlardır. Ancak Fransız ihtilalinin en önemli ürünü olan “Milliyetçilik” fikri bir kısmı yurt dışında eğitim görmüş Ermeni arasında da yayılmıştır. Hınçak, Taşnaksutyun ve Ramgavar adlı komitelerle Ermeniler bağımsızlık için uluslar arası yardım temin ederek gayelerine ulaşmada her yolu denemişlerdir. Türk askeri kılığına girerek kendi vatandaşlarını katletmekten ve Avrupa komu oyunun Hıristiyan hassasiyetini istismar etmekten çekinmemişlerdir. Bu terör guruplarının kendi halkının rahat ve huzurunu söz konusu devletlerin emperyalist emellerine alet etmişlerdir. Birinci dünya Savaşının çıkması Rusya’nın da teşvikiyle dört bir yanda savaşa giden orduların boş bıraktığı Doğu Anadolu’da Müslümanlara saldırmışlardır. Türk köylerini yakıp ahaliyi öldürmeye devam eden Ermeniler 1915 Şubatında Süleymanlı Kasabasını işgal ile Müslüman soykırımında bulunmuşlardır. 1915 yılının nisan ve mayıs aylarında yani Çanakkale’de çetin savaşlar yapılırken Ermeni çeteleri Rusların öncülüğünde Van ve çevresini işgal edip geçici bir Ermeni hükümeti kurmuşlardır. Sivas bölgesinde yaklaşık 30000 Ermeni Ruslarla savaşan Türk askerlerine arkadan saldırmak için hazırlanmışlardır. Yaklaşık 15000 Ermeni gönüllü olarak Rus ordusuna katılmış bir o kadarı da Türk sınırları içinde saldırı düzenlemişlerdir.
703000 yakın insan yerlerinden alınıp çeşitli bölgelerde yeniden iskân edilmiştir. Ermeniler ve onları kullanan batılı devletler bu göç sırasında Türklerin Ermenilerin yarısından fazlasını katlettikleri iddiasını ortaya atmışlardır. Daha sonra bu rakam 1,5 milyona kadar yükseltilmiştir. Hâlbuki bu yıllarda Türk topraklarında yaşayan Ermenilerin Toplam sayısı 1280000’dir. Bu göç sırasında gerek askeri gerekse ekonomik bir takım imkânsızlıklar zor iklim ve taşıma şartları ve salgın hastalıklar sonucunda birçok insan ölmüştür. Ayrıca ölümlerin bir kısmı da bizzat Ermeni çetelerinin bu göç kafilelerine saldırarak girdikleri çatışmalarda olmuştur. Savaş başından sonucuna kadar Ermeni kaybı 200 bin civarında hesaplanmaktadır. İstanbul’un işgalden sonra batılı devletlerde bütün gayelerine rağmen böyle bir katliamı belgelendirememişlerdir.
8. Trablusgarp Savaşı (1911): Temel nedeni İtalya’nın sanayisine sömürge bulmak istemesidir. İngiltere ve Fransa’nın da onayını alan İtalya Trablusgarp’a asker çıkartmıştır. Osmanlı Devleti Mısır’ın İngiliz işgali altında olmasından dolayı ve donanmasının güçsüz olmasından dolayı bölgeye askeri yardım gönderememiştir. Gizlice Trablusgarp’a giden M. Kemal ve Enver Paşa yerlilerden oluşturdukları milis güçlerle Derne ve Tobruk’ta İtalyan ilerleyişine engel olmuşlardır. Bu direniş karşısında iç bölgelere ilerleyemeyen İtalya Osmanlı Dev. Barışa zorlamak amacıyla Limni ve Oniki Adaları işgal etmişse de başarılı olamamışlardır. Ancak Osmanlı Dev. Balkan savaşını çıkması üzerine İtalya ile Uşi Anlaşmasını imzalamak zorunda kalmıştır (18 Ekim 1912 ).
Bu anlaşmaya göre;
 Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakılmıştır.
 Yunan tehlikesinden dolayı Oniki Adanın Balkan savaşı sonuna kadar İtalyanın denetiminde kalmasına karar verilmiştir. Böylece Osmanlı Dev. Kuzey Afrika’daki son topraklarını ve Oniki Adayı’da fiilen kaybetmişlerdir.
9. I. Balkan Savaşı (1912-1913): Ulusçuluk akımının balkanlı uluslar üzerindeki etkisi ve balkanlar üzerinden Akdeniz’e ulaşmaya çalışan Rusya’nın balkan uluslarını Osmanlılara karşı kışkırtmasıyla ve birleştirmesiyle başlamıştır. Savaş Karadağ’ın saldırısıyla başlamış 8 Ekim 1912 onu Bulgaristan, Sırbistan ve Yunanistan izlemiştir. Bulgarlar Edirne’yi alarak Çatalca’ya kadar ilerlemiştir. Yunanlılar Bozcaada, Limni ve Taşoz adalarını işgal etmişler. Savaştan yararlanan Arnavutluk bağımsızlığını ilan etmiştir. Büyük devletlerin araya girmesiyle yapılan Londra antlaşmasıyla 1. Balkan savaşı sona ermiştir.
Bu anlaşmaya göre;
• Midye-Enez çizgisinin batısında kalan topraklar kaybedilmiştir.
• Girit Yunanistan’a bağlanmış ve adalara sorunu büyük devletlerin kararına bağlanmıştır.
• Londra anlaşmasıyla Bulgaristan Ege kıyılarına ulaşmıştır.
10. II. Balkan Savaşı: 1. Balkan savaşından en kazançlı çıkan devlet Bulgaristan olmuştur. Bulgaristan’ın kazanılan toprakları paylaşmaya yanaşmaması bu ülkenin güçlenmesi çıkarlarına uygun olamayan Yunanistan ve Sırbistan’ın yakınlaşmasına sebep olmuştur. Sırp-Yunan yakınlaşmasını gören Bulgaristan’ı her iki devlete birden saldırmasıyla 2. Balkan Savaşı başlamıştır. Bu durumdan yararlanan Osmanlı Dev. Edirne ve Kırklareli’ni Bulgaristan’dan geri almıştır.
Batıcılık: Devletinin kurtuluşunu ancak batının bilim ve tekniğinin alınmasıyla mümkün olabileceği esasına dayanır. Ancak batılılaşma aktarıcılıktan ve taklitçilikten öteye geçememiştir. Tanzimat döneminde etkili olan bu anlayış Türk toplumunda siyasal bilincin gelişmesine ortam hazırlamıştır.
İslamcılık: Devletin kurtuluşunu ancak halifelik kurumu önderliğinde bütün Müslüman toplumların birleştirilmesi ve desteğinin kazanılmasıyla mümkün olabileceği esasına dayanır. Bu anlayış özellikle Müslüman sömürgelere sahip olan İngiltere ve Fransa’nın tepkisini çekmiştir.
Osmanlıcılık: Devletinin kurtuluşunun ancak Osmanlı sınırları içinde yaşayan bütün insanların din, dil ve ırk ayrımı gözetilmeden tam bir eşitlik içinde yönetime katılmasıyla mümkün olabileceği esasına dayanır. Bu anlayış azınlıklar tarafından bağımsızlık elde etme amacına yönelik olarak kullanılmış ve devletin parçalanmasını hızlandırmıştır.
Türkçülük: Kurtuluşun ancak devletin Türk ulusuna dayanması ve Türklerde ulusal bilinç ile ülkü birliğinin uyandırılması mümkün olabileceği esasına dayanır. Ziya Gökalp tarafından bilimsel bir temele oturtulan bu anlayış ikinci Meşrutiyet döneminde etkili olmuş ancak Turancılık şeklinde değerlendirilmiştir. Bu akımlar Osmanlı devletinin çöküşünü engelleyememiştir.
1. I. DÜNYA SAVAŞI VE OSMANLI DEVLETİNİN SONU (1914-1918)
Nedenleri;
• Hammadde ve Pazar ihtiyacı
• Avrupa’daki güçler dengesinin bozulması.
• Almanya ve İtalya’nın sömürge arayışı
• Almanya ile İngiltere arasındaki rekabet
• Alsace-lorainne bölgesi üzerinde yoğunlaşan egemenlik mücadelesi.
• Rusya’nın Akdeniz’e inme emeli.
• Bloklaşma hareketinin ve hızlı silahlanma yarışının yol açtığı siyasal gerginlik.
Savaş Avusturya-Macaristan veliahdının bir Sırplı tarafından öldürülmesi üzerine başlamıştır.
Osmanlı devletinin I. Dünya Savaşına girmesi: Osmanlı savaşa kimin yanında gireceğine karar verememişti. İngiltere ve Fransa’ya teklif götürdüler ancak kabul edilmedi. Almanlar ise Osmanlı’yı yanına çekmek istiyordu. İngilizlerden kaçıp Osmanlıya sığınan iki Alman zırhlısına Türk bayrağı asıldı ve satın alındıkları ilan edildi. Kapitülasyonların kaldırıldığı duyuruldu. Bu gemiler Karadeniz’e çıkıp Rus kıyılarını bombalayınca Rusya, İngiltere, Fransa Savaş ilan etti ve Osmanlı harbe girmiş oldu.
Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): imzalanma nedenleri; Osmanlı ordusunu savaş gücünün kalmaması. Bulgaristan’ın savaştan çekilmesi, Wilson ilkelerine güvenilmesi, padişahın İngiltere’nin vaatlerine inanması, bu anlaşmaya göre Osmanlı devleti müttefikleriyle ilişkisini kesecek iç güvenliğinin dışında ordusunu terhis edecek, bütün savaş gemilerin, cephanelerine, toplarına diğer araç gereçlere el konulacak, Anadolu dışındaki tüm Osmanlı birlikleri teslim olacak, İtilaf devletleri güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıktığında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebileceklerdir. Mondros Ateşkesi tam bir teslimiyet antlaşması olup, Osmanlı devleti fiilen sona ermiştir.

Uzun bir sefer

2009-08-29T08:10:00.000-07:00

Geçenlerde annem ve babam ile birlikte misafirliğe gittiğim bir evin oturma odasının duvarında asılı olan bir tablo, o anda çok dikkatimi çekti. Gerek tablonun arka planı, gerekse bu arka plan üzerine kocaman harflerle yazılan bir veciz söz beni oldukça etkiledi.

Arka planda tahta bir köprü vardı. Bir çayın üzerinde kurulmuş, çayın her iki tarafındaki büyük ağaçlara çelik halatlarla monte edilmiş olan bu tahta köprü, beni bir yerlere aldı götürdü. Sanki üzerinden geçiyormuşum gibi hissettim kendimi.
Çaylar önümüze gelene dek, hayal dünyamda köprünün üzerinde yol almayı sürdürüyordum. Ta ki ev sahibinin “çayınız soğudu, isterseniz değiştirebilirim” uyarısına kadar… “Hayır, çok teşekkür ederim” dedikten sonra çayımdan bir yudum aldım. Ben hariç odanın içindekiler koyu bir sohbete, ben de tekrar o tabloya daldım.
İki köyü birbirine bağlayan bu köprü kocaman bir çayın üzerinden geçiyordu ve üstünden geçtiği çayın heybetine aldırış etmeden görevini sürdürmeye çalışıyordu.
O anda insan ömrü ile bu köprü arasında bir bağlantı kurdum. İnsan ömrü de bir köprü vazifesi görmüyor muydu? Her metresi insan ömrünün bir yılına karşılık gelen, bu fani dünya âleminden ahiret âlemine uzanan bir köprü. Günümüzde ortalama insan ömrünün altmış beş yaş olduğu düşünülürse, altmış beş metre uzunluğundaki ömür ismini verdiğimiz bu köprüde yol alıyoruz durmaksızın… Saniyeler, dakikalar, saatler, günler, aylar, yıllar geçip giderken biraz daha yaklaşıyoruz köprünün bitimine… Gittiğimiz yeri de çok iyi biliyoruz: Ebediyet…
Öyle bir köprü ki, ilerleyebilmenize rağmen geriye dönmenizin mümkün olmadığı, adımlarınızı sağlam atmazsanız defalarca düşme tehlikesi geçirebileceğiniz bir köprü…
Bizler hayat adını verdiğimiz ebediyete uzanan bu köprüde her an ihlâsımızı kaybetme noktasına geldiğimiz olaylarla karşı karşıyayız. Kaybetmemek Sani-i Zülcelal’den en büyük isteğimiz.
Öyle bir köprü ki sadece karşı tarafa geçmekle yetinemeyeceğimiz, geçerken de birtakım görevleri yerine getirmekle yükümlü olduğumuz bir köprü. Çünkü yaratılmışların en şereflisi olmanın mutlaka bir bedeli olmalı. Üzerimizde taşıdığımız cihazlar ve çeşitli nimetler bize boşuna verilmemiş. Elbette her birinin veriliş sebebi var: Bize verilen nimetlerle, onları bize verene ulaşmaya çalışmak.
İnsanlara verilen en büyük nimeti yani aklı o nimeti verene hizmetkâr yapmak, Fatır-ı Zülcelalin emir ve yasaklarına uymak “hayat” isimli köprüden geçerken yerine getireceğimiz en büyük görev.
Mutlaka her birimizin bir yakını bu köprüden geçmiş, karşı köye ulaşmıştır. Acaba karşı köye ulaşanların tekrar dünya dediğimiz köprünün başlangıcındaki köye geri gelme imkânları olsaydı kim bilir nasıl yaşarlardı, hayatlarını nasıl tanzim ederlerdi? Bu sorunun cevabını hepimiz çok iyi biliyoruz aslında…
Unutmadan; tabloda gördüğüm köprü resminin üzerinde yazılı olan ve buraya kadar anlatmaya çalıştıklarımın özeti mahiyetindeki veciz sözü de hatırlatmadan geçemeyeceğim: “Bizler uzun bir seferdeyiz. Buradan kabre, kabirden haşre, haşirden ebed memleketine gitmek üzereyiz. (Bediüzzaman)
Geriye dönüşü olmayan bu seferde hepimize hayırlı yolculuklar…

Sevgileri Yarınlara Bıraktınız

2009-08-29T08:08:00.000-07:00

"Kalbinizi dolduran duygular kalbinizde kaldı."
Yaşamak ve sevmek için hep bilinmeyen bir zamanı bekleriz. Önce diploma
almalıyızdır. Sonra iş, güç sahibi olmalıyızdır. Sonra ev, araba ve tüm
eşyaları almalıyızdır. Sonra çocukları evlendirmek ve günlük hırslara boğulan
hayatlarımızı papatyalar gibi koparıp vazoda yaşatmaya çalışırız.

Yaprakları solmuş ve suyu pis kokan o vazo, yaşamın gizli saklı
hainliklerine yataklık eder. Artık birbirimize dokunmadan, ellemeden yemekle
yatak odası arasında geçer gider en değerli zaman, hayatımız. Biz hiç
ölmeyecekmiş gibi sonsuzluk duygusu içinde gaflet uykularında kana bulanırız.

Kan çiçekleri derleriz düşlerimizde, ölümlü hayatlarla örülü
hayatlarımızın ölmüş sevdalarına ağıtlar yakarız düetlerimizde sessizce. Onları
hep daha iyi bir zaman ve başka günlere bırakırız, yaşanacak ne varsa. Gizli
bahçemizde açan çiçekleri tek tek yolup dökülen saçlarımızın yanına koyarız.

Telaşla koşarken eve yetişip yemek yapmak için ya da iş toplantılarının
tekdüze vurgusuna ayak uydururken verilecek taksitlerden daha önemli olmaz hiç
sevgiyle dokunmak birine.

Dokunmak, yaşamın en kutsal büyüsü kızıl akşam üstlerden koşarak gelen ve
avucumuza yanar bir top gibi düşen.

Dokunmak birine içten ve sevinerek bir çocuk gibi varolduğuna şükrederek.

Dokunmak, insanın insanla zenginleşen biricik yaratık olduğunun en güzel

kanıtı. Oysa dokunmadan geçip gideriz en yakınlarımızda salınan yaşamın
kıyısından, lağım akan kanallarda boğuluruz küçücük hırslarla bir gün bize hiç
lazım olmayacak.

Vakit olmaz yaşamak için.
Vakit kalmaz yaşamak için beni unutma çiçeklerinden taçlar yapmaya aşkın başına.
Öpüp koklamadan bir tenin yumuşaklığını, incir çekirdeğini doldurmaz
kavgalarda tükenir nefesler.

Kutsal nefeslerimizi en çirkin sözcüklere harcarız da düşünmeden, sevda
sözcüklerine yer kalmaz koskoca mekanlarda.

Dünyayı dar ederiz de herkeslere nedense yalnız gecelerde gözyaşlarımız
bizi affetmez.

Kavgalarda ve ağız dalaşlarında tüketiriz sevgilerimizi de aşklara hiç
ümit vaad edilmez çorak topraklarda.

Devedikenleri bile kururken bahçelerimizde baharın gelip geçtiğini
görmeden kapanır gönül gözü.

Gönül gözü kapalı olanın yiyeceği taş duvarlardır ev niyetine ve altın
bilezikleridir sarılacak sevdalar yerine.

Denizler uzak düşlerin maviliklerine saklanır da bir çocuk gibi, hiç selam
etmez bize bilinmeyenin gizli sırlarından.

Geniş zamanlar umarız bir gün sevgimizi söylemek için.

Hiçbir gün gelmeyecek o günün hatırına harcarız hovardaca bir ömrü.

Kanat çırpan aşklar bir kuş misali salınırken etrafımızda ya elimizde
sıkıp öldürürüz onları ya da kaçırırız uzak ülkelere geri dönülmeyen.

Aşk dokunmak ve sözden üretilen bir misk-u amberdir ki kokusu cihanı tutan.

Sözlerden kolyeler takıp ak gerdanlara dokunuşun sarı güllerini dermek
yaşamın hecelerini yanyana dizer.

Yüreğinin surları yalçın kayalarla desteklenmiş insan nasıl ulaşsın sözcüklere?

Bir kelebek misali yorulur kanatçıkları düşer yarı yolda boz toprak üstüne söz.
Gecelere düğümlenmiş tutkuların yaşama ipek bir yorgan gibi serildiği
günlerin özlemi fırtınalara yataklık eder ancak.
Bırak!
Ruhun öldüğü anlaşılsın.
Bırak!
Zaman sana hizmet etsin bıkıp usanmadan.
Savaşın acımasız rüzgarına emanet yaşamlar, emanet yaşamlar kadar hain,
sevgisiz ilişkilerin saldırısına uğrayan insan, karanlık yandaşlarına
çevirirken yüzünü, unutur gider yaşamın kutsallığına türkü yakan dilleri.
Kader değildir sevgisiz yaşamak.
Ölüler yüzerken etrafımızda nehirden su içmek zor gelebilir insana ama
yine de kutsaldır Ganj.
Zeytin yaprağının gümüş bakışında açılır kapılar aşka.
İçimize ılık zeytinyağı gibi akar sevdalar ve Akdeniz'in ruhu çırpınır
beyaz köpükleriyle yüreğimizde. Eğer zaman varsa yaşanacak.

"her akşam seninle yeşil bir zeytin tanesi
bir parça mavi deniz alır beni
seni düşündükçe gül dikiyorum ellerimin değdiği yere."
Aşk dokunmaktır gül yaprağı tene,
söz ise yarin attığı bir güldür taş niyetine.

İnsanoğlunun En Çok Şaşırtan Davranışı

2009-08-29T08:07:00.000-07:00

Zamanın ünlü bilgesine iki soru sormuşlar.

Birincisi ; "İnsanoğlunun seni en çok şaşırtan davranışları nedir ?"

Bilge tek tek sıralamış:

— Çocukluktan sıkılırlar ve büyümek için acele ederler. Ne var ki çocukluklarını özlerler...
— Para kazanmak için sağlıklarını yitirirler. Ama sağlıklarını geri almak için de para öderler...
— Yarından endişe ederken bugünü unuturlar. Dolayısıyla ne bugünü ne de yarını yasarlar...
— Hiç ölmeyecek gibi yasarlar. Ancak hiç yasamamış gibi ölürler... Sıra gelmiş ikinci soruya ; " Peki sen ne öneriyorsun? "

Bilge yine sıralamış ;

- Kimseye kendinizi "sevdirmeye kalkmayın! Yapılması gereken tek şey, sadece kendinizi "sevilmeye bırakmaktır...
— Önemli olan; hayatta "en çok şeye sahip olmak "değil, "en az şeye ihtiyaç duymaktır.
— Sizi seven çok kişi vardır ama onlar duygularını nasıl ifade edeceklerini bilmeyebilirler...
— Bazen başkaları tarafından affedilmek yetmez, siz de kendinizi affedebilmelisiniz...

kartvizit

2009-08-29T08:06:00.004-07:00

GEÇEN HAFTA arkadaşımın telefon defterinde bir numara ararken arasındaki bir kartvizit dikkatimi çekti. Ortada kartviziti bastıran şahsın ismi, altında ise ünvan olarak ‘kimya mühendisi’ yazılıydı. Kartın üst kısmına ise bir züccaciye dükkanının ismi basılmıştı. Şaşkınlıkla yanlış mı okudum acaba diyerek karta tekrar tekrar baktım. Kimya mühendisliği ile züccaciye dükkanı arasında bir ilişki kuramamıştım. Fakat hayır, yanlış okumamıştım. Belli ki kartı bastıran şahıs kimya mühendisliğini bitirmiş, fakat sonradan ticarete atılıp bir züccaciye dükkanı açmıştı. Kartvizitin altına da “Bakın, ben mühendisim ha; sıradan bir esnaf değilim” dercesine ‘müh.’ ibaresini yazdırmadan edememişti. Fesübhanallah dedim kendi kendime. Ve gülmekten de kendimi alamadım.
O akşam da, çoğu akşam olduğu gibi binbir düşünceler, binbir hesaplar ile yatağa girmişken, bu kartvizit tekrar hatırıma geldi. Şunu şöyle yapayım, bunu böyle yapayım, bunu böyle ayarlayayım diye planlar yapıp kurgular kurarak, olabilecek tüm ihtimalleri hesaba katarak kafamda senaryolar yazarken, zihnim gene ağır bir yükün altına girmişti. Fakat gene çoğu zaman olduğu gibi, ölüm fikri kıyıdan köşeden bir yerden zihnime girmeyi başarmış, bütün hesaplarımın, planlarımın üzerine dinamit yerleştirmişti. İşte gene hayata ait sorularla başbaşa kalmıştım.
Duygularım “Hayır, şimdi değil, daha yapacak çok işim var” diyerek ölüme karşı direniyordu. Fakat ölümün ne zaman geleceğinin belirsiz olması bütün güzel planlarımı, hayallerimi, umutlarımı anlamsızlaştırıyor, bütün şevkimi ve arzumu kırıyordu.
İşte bunları düşünürken o kartvizit gözümün önüne geldi. Fakat bu sefer kartın üzerinde kendi ismim yazılıydı. Altında da asıl mesleğim, gerçek vazifem. Binbir çeşit ikram ve ihsanatla misafir edildiğim şu kâinat sarayının Sahibini tanımakla vazifelendirilmiştim. An be an tazelenen mahlukatın ne kadar muazzam ve hikmetli yaratıldığını seyretmek, seyrettikçe hayret etmek, hayret ettikçe o saray Sahibinin uluhiyetinin sınırsızlığı karşısında alnımı yere koyacak kadar alçaldığımı ifade etmek Zat'ın emirlerini tanımak ve O’nun izni dairesinde hareket etmekti.
İşte asıl vazife buyken, ben de o kartvizitteki şahıs gibi, gerçek mesleğimi bir kenara bırakmış, bir züccaciye dükkanındaki cam eşyalar çeşitliliğinde kendime değişik hedefler saptamış, planlar kurmuştum. Bunun farkına da, ancak geceleri ölüm fikri gelip de sancı yaptığı zaman varabiliyordum.
Ölüm var deyip hiç üstüne almamak; ya da ahiret var deyip sanki yokmuş gibi davranmak... Hayret doğrusu! Bu sefer kendime fesübhanallah dedim, fakat gülemedim.

turizm her şey midir ?

2009-08-29T08:06:00.003-07:00

“GÜNÜ, GÜNEŞ Sultanahmet Camii’nin ardından batarken bu manzarayı buz gibi bir bira içerek noktalamaktan daha iyi bir yol var mı?”
Bu cümleye Sultanahmet’teki bir otelin tanıtım sitesinde rastladım. Bazı şeyler vardır ya hayatta. Olmaması gereken şeylerdir ama öyle sıradanlaşmışlardır ki, insanlar itiraz etmenize bile şaşırırlar. İşte ülkemizdeki yanlış turizm anlayışı da bu tür şeylerden biridir bence.
Günümüz dünyası, haramla helalin aynı tezgâhta satılır olduğu, dindar kesimin de çoğunlukla dünyevi paradigmalarla düşündüğü bir dünyadır. Peygamber Efendimiz (SAV) buyuruyor ki: “ İnsanlar üzerine bir zaman gelecek ki, adam malı helâlden mi, haramdan mı, nereden aldığına önem vermeyecek.”
Akdeniz sahillerimizin turizme açıldığı yıllarda, o zamanki yöneticilerin plaj turizmini nasıl övdüklerini, turizm gelirleriyle nasıl övündüklerini halen hatırlarım. Aslında hatırlamaya da gerek yok çünkü o anlayış günümüzde de aynen devam ediyor. Turizm adına her şey mubah görülüyor. Hayatın her alanına ekonomi gözlüğüyle bakan ve her şeyi pazarlama aracı olarak gören zihniyete kulak verilerek, ahlak umursanmadan, ‘Paranın dini imanı olur mu?’ denerek para kazanmak hedefleniyor. Oysa unutmamalıyız ki, ahlak her zaman ekonomiden önceliklidir ve paranın nereden nasıl geldiği de çok önemlidir.
Elbette turizme tamamen kapalı olamayız ama en azından ülkemiz turizmi için belli kurallar koyabilmeli ve değerlerimizi muhafaza edebilmeliyiz. Aksi halde dünyaya dayatılan ‘tek tip’leştirme, ‘batı’lılaştırma ve ‘değer’sizleştirme akımlarından nasibimizi alır, bira ile camiyi bir arada zikretmeye başlarız.

Özellikle turizmle tanışan sahil şehirlerimizdeki hayat anlayışında yaşanan müthiş değişim, betonlaşmadaki hız, tüketimin ve israfın patlaması gibi gelişmeler İsveçli felsefeci Helena Norberg Hodge’un Hindistan’daki gözlemlerini ülkemizde de doğruluyor sanırım. Küreselleşme ve modernizm konusunda değerli fikirleri ve araştırmaları olan Hodge; Hindistan’ın kuzeyindeki Ladakhlılar’ın modernleşme sürecinde turizmden nasıl etkilendiğini şöyle ifade ediyor: “1975’te başlayan turizm faaliyetleri, Ladakh’ın değişim sürecinde önemli bir dönüm noktasıydı. O yıl Ladakh’ta ücra bir köye yaptığım gezi sırasında Tsewang adlı bir genç bana rehberlik etti. Köyün bütün evleri çok büyük ve güzel görünüyordu. Rehberime köydeki fakir insanların yaşadıkları evleri de görmek istediğimi söyledim. Rehberim bir süre şaşkınlıkla baktı ve şu cevabı verdi: “Burada hiç fakir insanımız yoktur.” Bundan sekiz yıl sonra aynı gencin bölgeye gelen turistlere rehberlik yaparken “Keşke biz Ladakhlılar’a yardım elinizi uzatsanız. Öylesine fakiriz ki…” şeklinde konuştuğunu duyduğumda, kulaklarıma inanamadım.”¹
Bence günümüz turizm anlayışı, modernizmin öncü bir kolu gibi çalışıyor. Bu anlayış, bir taraftan insanlarda kültürel aşağılık kompleksine sebep olarak, yerel ve dini değerleri tahrip ederken, diğer taraftan, maddi açıdan kendilerini turistlere göre çok fakir hisseden yerli halkı mutsuzluğa ve kanaatsizliğe itiyor.
Genelde dünya ülkelerinin plaj turizmindense kültür turizmini geliştirmesi tavsiye edilir. Ancak ülkemizde kültür turizmi konusunda da büyük yanlışlıklar yapılıyor maalesef. Turizm adı altında, olmaması gereken birçok şey normalize ediliyor. İbadet mekânları bile bu anlayışa kurban ediliyor. Mesela, Sultanahmet camisindeki turizm merkezli anlayıştan ötürü, çoğu zaman huşu içinde namaz kılmak mümkün olmuyor. Zira orası bir ibadethane olmaktan çok, turizm merkezi konseptine göre düzenlenmiştir artık. Hatta öyle ki, caminin karşı caddesindeki kaldırımlara açılan masalarda içki servisi yapılıyor. Sultanahmet manzarasında bira keyfi(!) sunuluyor turistlere. Bunu sağlayanlar da sözüm ona dindar yöneticilerimiz. Zaten Sultan I. Ahmet de orayı namaz kılınması için değil de, turist çekmek ve onları eğlendirmek için inşa ettirmişti değil mi? (!)
Benzer çarpıklığı Rumelihisarı’na baktığımızda da görüyoruz. İstanbul’un fethinin en önemli sembollerinden biri olan bu hisar yıllardır konser alanı olarak kullanılıyor. Hisarın ortasındaki minaresi yıkılmış caminin minberinde şarkıcılar sahne alıyor. Kısacası kültür turizminde de kendi kültürümüze ve değerlerimize ihanet ediliyor.

Bediüzzaman, ‘Umumî musibet, ekseriyetin hatasından ileri gelmesi cihetiyle, ekser nâsın o zalim eşhâsın harekâtına fiilen veya iltizamen veya iltihaken taraftar olmasıyla mânen iştirak eder, musibet-i âmmeye sebebiyet verir.’² der.

Bizlerin bu dehşetli yanlışlara hissedar olmamamız için, bu noktalara en azından itiraz etmemiz gereklidir. İtiraz etmek ve yeni değerleri İslamiyet’e göre test etmek yerine, durumu kabullenmek ve hatta yeni değerlere göre İslamiyeti yargılamak, mesela bazı haramları görmezden gelmek, bizi bugünkü turizm anlayışında olduğu gibi yanlış noktalara götürür ve umumi musibete sebebiyet verdirebilir.

Bu noktada yazar A. Turan Alkan’ın tespitleri bence çok önemlidir: “Yeni değerlerle İslam’ı test etmek, İslam değerlerine karşı güvensizlik anlamını taşır. Batının dayatıp durduğu ‘çağdaşlaşma’ modeline karşı Müslümanların cevabı gecikip durmaktadır. Böyle bir cevabın üretilmesindeki en mühim zorluk, Müslümanların dünyaya bakışıyla İslam’ın bakışı arasındaki yorum farkıdır. Yaşayan Müslümanların bütün kavramları İslam’ın mantığına göre yeniden tarif etmeleri, bu cehd esnasında zihinlerini İslam mantığıyla yeniden ‘format’lamaları gerekiyor.”³

Bu 'format'lamanın en kısa ve güvenli yöntemi de, Risâle-i Nur eserleri olsa gerek.

Günü, güneş Sultanahmet Camii’nin ardından batarken, bizi dünyadaki bütün Müslümanlarla aynı safta buluşturacak cemaate katılıp, huşu içinde bir akşam namazı kılarak noktalayabilmek temennisiyle…

En hayırlı genç odur ki...

2009-08-29T08:06:00.001-07:00

"Gençlerinizin hayırlısı ihtiyarlarınıza benzemeye çalışanlar; ihtiyarlarınızın kötüsü de gençlerinize benzemeye çalışanlardır" hadis midir? Bundan murad nedir?
Elcevap: Hadis olarak işitmişim. Murad da şudur ki: En hayırlı genç odur ki, ihtiyar gibi ölümü düşünüp âhiretine çalışarak, gençlik hevesâtına esir olmayıp gaflette boğulmayandır. Ve ihtiyarlarınızın en kötüsü odur ki, gaflette ve hevesatta gençlere benzemek ister, çocukçasına hevesât-ı nefsâniyeye tâbi olur.
Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat

Hz. Süleyman ile Karinca

2009-08-29T08:05:00.003-07:00

Bir gün Süleyman Peygamber (a.s) bir karıncaya bir yıllık yiyeceğinin miktarını sorar.
Karınca da,
"Bir buğday tanesi yerim" diye cevap verir.

Cevabın doğru olup olmadığını kontrol etmek isteyen Süleyman Peygamber (a.s) karıncayı bir şişeye koyar. Yanına da bir buğday tanesi koyarak hava alacak şekilde şişeyi kapatır. Ondan sonra da bir yıl bekler. Müddeti dolunca şişeyi açtığında bir de bakar ki karınca buğday tanesinin yarısını yemiş, yarısını da bırakmıştır. Kendi kendine meraklanır. Acaba neden yemedi?

Bunun üzerine Hz. Süleyman (a.s) karıncaya buğday tanesini tamamen neden yemediğini sorar.
Karınca da,

"Daha önce benim yiyeceğimi yüce Allah (c.c) verirdi. Ben de O'na güvenerek bir buğday tanesini tamam olarak yerdim. Çünkü O beni asla unutmaz ve ihmal etmezdi. Fakat bu işi sen üzerine alınca doğrusu nihayet bu aciz bir insandır diye sana pek güvenemedim. Belki beni unutup yiyeceğimi ihmal edebilirsin. O yüzden de bir yıllık yiyeceğimin yarısını yiyerek, diğer yarısını da ertesi yıla bıraktım" diye cevap verd

bir derdimiz var

2009-08-29T08:05:00.001-07:00

İnsanın bir derdi olmalıdır. İnsan meselesiz kalmamalı, mutlaka her daim bir uğraşı ile meşgul olmalı, bir işten yorulduğunda başka bir iş yaparak ataletten kurtulmalıdır. Düşünce ufkunu genişletmeye çalışırken, anlayış ufkunu da geliştirmelidir. Yoksa Allah muhafaza kitap yüklü merkep olmak, Ahsen-i takvim olan, kâinatın en kıymetli varlığına yakışmaz.
İnsan ihtiyatlı, ihtimamlı ve itidalli olmalı. Dengeyi söz ve fiillerinde korumalıdır. Benlik duygusuna kapılmadan, kendinden verebileceği ne varsa vermelidir. Biz olma şuuruna kavuştuğunda ise ‘ben´i unutmamalıdır. Ne nefse esir olmalı, ne de nefsi öldürmelidir. Ancak unutmamalıdır ki, nefis iyi şeyleri istememektedir. Bilip düşünmelidir. Düşünüp dertlenmelidir. Dert edip yola koyulmalıdır. Yola koyulmak, yolu yürümeyi gerektirir. Ve insanın yürüyeceği yol, çetin düşmanlarla doludur. Bu savaşı kazanmak için duygu ve düşüncelerinde coşkun, köklü, derinlikli ve farkındalık içerisinde olmalıdır.
İnsan itidal içerisinde olmayı bilmelidir. İtidalin kazanımlarının hayatını doğru yolda tutacağını, bilmediği hikmetleri barındırdığını anlamalı ve gerekli olan neyse onu yapmalıdır. İnsan iyi bilmeli ki; önemli olan bu hayatta, “en çok şeye” sahip olmak değil, “en az şeye” ihtiyaç duymaktır. Bu da hayatın gerçek manasıdır. İhtimamın gösterileceği saha, ihtiyat içerisinde olunacak alan bu sırra sahip çıkmaktadır. Sır gizli olanı bilmek değildir. Ortada olanı görebilmektir. Bakabilmeyi, anlayabilmeyi becerebilmektir.
İnsanın gerçek mutluluğu bilmektedir. Kendine yalancı duygular aşılayan, kendine yalan aşkı değer görenler habersiz olmak, farkında olmamakla mutlu olabilir. Ve sadece kendini tatmin için gözü kulağı kapalı bir hayatı yaşıyor zannına kapılır. Çünkü insan pencere ve kapılarına kilit vurmuşsa, habersiz olmakla, ilgisiz kalmakla mutlu oldum sayıyorsa kendini ruhunu çoktan öldürmüştür. Ve bu asla ve asla ölmeden önce ölünüzü idrak etmek değildir. İdrak edememektir.
‘Ölmeden önce ölünüzü´ idrak edememek yalnız habersiz olmak, ilgisiz davranmak değildir. Aynı zamanda aşağılık duyguların esiri olmaya sürükler, insanı. Ve bu aşağılık duygular kimi zaman gelir ki, dışa yansımaları acıları beraberinde getirir. Zihninde ve kalbindeki korkuyu, güvensizliği ve sakatlıkları yaymaya başlar. İşte bu insan olma onurunun, insan olma güzelliğinin yıkılması, yok edilmesidir. İnsanın hayata, insana, eşyaya ve tabiata verdiği kıymeti, bakış şeklini değiştirir. Kendi dışındaki dünyaya, kendisine hizmet edenler olarak bakar ve öyle olması içinde ihtiraslar içerisine sürüklenir. Kendini putlaştırır. Kendisinde bunu göremezse bir başkasını putlaştırır. En değerli olan kalbini kirletir. Zekâsını kötüye hizmette kullanır. Ve aşağıların aşağısı olan pozisyona sürüklenir. İnsan hissiyat içerisinde olmalıdır. İliklerinde hissetmeli prensip bellediği, duygusunu taşıdığı değerleri. Çevresine emanet şuuru ile sahip olduğu bu değerler penceresinden bakmalı. Hayata, insana, eşyaya ve tabiata dair her ne düşünüyorsa, dikkatini verdiği değerlerle ele almalı. Yargılarını bu değerlere göre belirlemelidir. Kendi özüne dönük olmalı. Fıtratının gerektirdiklerinden kaçmamalıdır. Fıtratta kötülük yoktur. Zarar vermek, zarar görmek yoktur. Tepki varsa bu iyi içindir. Paylaşım varsa bu da iyi içindir. Kendi özü iyidir. Güzel olanı telkin eder. Başka meselelerin, başka değerlerin, onun olmayan, fıtratında yer bulmayan değerlerin esiri olanlar, amellerini bu kendinin olmayanlara göre belirleyenler, kendi toprağını, kendi insanını, kendi zamanını kötülemekten geri durmaz. Kendi değerlerine yani kendine savaş açar. Ne yazık ki, kayıp yine kendinindir. Ve bununda farkında olamayacaktır. İnsan hisli olmalı. Kaygılı ve ilgili olmalı. Yaşadıklarını değerlendirebilmeyi bilmelidir. İstikameti doğru tespit edebilmek için böyle davranmalıdır.
İnsanı değer kılan onun ölüme ve hayata bakış şekli, değerlendiriş biçimidir. Dünyayı, dünya işlerini ahiretin tarlası olarak gören, bu şekilde değerlendiren insan, özünü bilen insandır. Özünü bilen insanın meselesi olur. Meselesi olanın kıymeti olur. Çilesi olur. Çilesi çekilen şeyler kıymetlidir, değerlidir. Korunmayı, emanet şuurunu beraberinde getirir. Meselesi olmayanın çilesi olmaz. Çilesi çekilmeyen bir şeyde taklittir. Taklitte rahata düşkünlüktür. Taklit kolaycılıktır, kopyacılıktır. İmandan, imanın esrarından da beslenemez, yoksun kalır. Taklit tereddüt getirir. Tereddüdün olduğu yerde iman zedelenir, kuvvetini yitirir, kuvvetsiz imandan da dertlenilecek bir mesele, dert edilecek bir mesele çıkmaz. İlgisiz ve kaygısızlık doğar. Bir hareket olmaz. Hatta hiçbir şey olmaz. Olan ise sadece kailsizlik, vurdumduymazlıktır. Bu da insan olma erdemini, onurunu yıkar. Adamı teniyle, kaşıyla, eliyle, ayağıyla insan bırakır, ancak ruhunu öldürdüğü için insanlıktan çıkarır. Ve ruhun olmadığı yerde, insan olma erdemi, onuru barınmaz. Ruhun olmadığı yerde kıymetli diye bir şey olmaz. Ruhun olmadığı yerde taklit olur. Tereddüt olur. İman ve imanın güzellikleri bilinmez, tanınmaz, yaşanmaz.
İnsan fert olarak kalmamalıdır. Şahsiyet edinmelidir. Kimlik sahibi olmalıdır. Fert olarak kalanlar yığınların parçası olmaya mahkûmdur. Şahsiyet ise; insanı değerli kılan değerler ile mümkün olur. İnsanın ruhuna, insani olan ahlaka, yaratanın ahkâmına sahip çıkışı ile mümkün olur. Şahsiyet tahkik olunan, tetkik edilen meselelerle elde edilir. Kör, bağnazca bağlanılan değerler şahsiyet getirmez. Sadece taklidin iyi huylu olan tarafını teşkil eder. Lakin gerçek şahsiyet, sorgulamasını bilen, muhakemesini yapabilen, muhasebe ve kritik edebilme meziyetine sahip, inanca ve gayrete düşkün olanların sahip olabileceği bir değerdir.
Toplumları oluşturanlar şahsiyetlerdir. Fertler değildir. Fertler yığınları, toplulukları meydana getirir. Toplumlar ise yığınlardan değil, şahsiyetlerden oluşur. Bir topluma bakış parametrelerimizi, o toplumu değerlendiriş kriterlerimizi irdelediğimizde ne demek istediğimiz anlaşılacaktır. Bir toplumu sadece siyasi unsurlarla ya da sadece sahip olduğu toprak parçalarıyla ele alamazsınız, almamalısınız. Böyle bir değerlendirme biçimi sadece kulak aşinalığı bilgisidir ve de hiçbir kıymeti olamaz. Bir toplum, şahsiyetleri ile ele alınır. Bu şahsiyetlerin o sosyal doku içerisindeki pozisyonu, etkisi ve o tesirle oluşan algılama, yaşama biçimi ile ele alınır. İstanbul Sultan Fatih´le bütünleşmiştir. Konya Mevlana´yla, Küfe İmam-ı Azam Ebu Hanife´yle şahsiyet kazanmış, değerli olmuştur.
Toplumların idealleri, düşünceleri, duygu ve tavırları şahsiyetlerle elde edilmiş, gelişmiştir. O sebeple birçok kavim peygamberle anılmış, yazar, şair, düşünür ya da devlet adamları ile bütünleşmiştir. Hakta olsa batılda olsa hepsi için geçerlidir bu söylem. Bir toplumun iflası da bu şahsiyetlerin terk edilmesi, onların topluma kattığı manayı, ruhu terk etmekten doğmaktadır. Hele bir de bu İslam toplumu ise; sahip olduğu mirası, kendisine birikim sağlayan, onu olması gereken yere taşıyan şahsiyetleri ret etmesi, onlardan uzaklaşması ya da onları görüntü kalıbı olarak görmeyi yeterli sayması iflasın kendisidir…

dava aşkı

2009-08-29T08:04:00.002-07:00

Bizim yalancı sevdalarla kaybedecek vaktimiz kalmadı. Neslimiz imansızlık tehlikesi ile karşı karşıyayken sahte sevgilerle, aldatıcı heveslerle, gönül eğlenceleriyle vakit kaybedemeyiz. Her şeye rağmen doğrulmalı ve yeniden bir şeyler yapmalıyız. Evet elimizde mükemmel bir kadronun bulunmadığı doğrudur. Beyin gücü, bilgi ve birikim konularında çok eksiklerimiz olabilir. Ancak içimizdeki “dava aşkı”nı ateşleyebilirsek, bütün bu eksiklere rağmen yitirmek üzere olduğumuz umutlarımızı yeniden canlandırabilir ve o umudu zafere dönüştürebiliriz. Hedeflerimize ulaşma noktasında umutsuzluğun ne denli habis bir hastalık olduğunu düşünecek olursak, dava aşkı ile bu hastalığı tedavi ettiğimizde hayırlı sonuçlara ulaşmamamız için bir neden kalmaz. Bu sebeptendir ki “dava aşkı” her bir yiğit Müslüman´ın ana görevi ve gerçek gündemi olmalıdır.
Batıl bir davaya inananlar bile davalarına coşkun bir hisle bağlıyken, bizim hak davaya aşık olduğumuz hiçbir halimizden belli olmuyorsa, bir şeyleri yeniden düşünmenin vakti gelmiştir. Bizler yeri geldiğinde imanımızı kükretmeyi başaramıyorsak bu dünyada varlığımızın veya yokluğumuzun bir anlamı kalmaz. Bazı kadın derneklerine mensup, başörtüsü düşmanı arsız kadınlar kadar cesur olamıyorsak vay halimize! Siliklik Müslüman´a yakışmaz! Silikliği Müslüman´a layık görmediğimiz gibi, nefsani parlamaları da layık görmüyoruz. Bu sözle ne mi demek istiyoruz? İşte şunu: Müslüman, çekimser, korkak, tarafsız ve silik olmamalıdır. Gereken yer ve zamanda gerekli tepkiyi göstermeyi bilmelidir. Ancak nefsani nedenlerle bir tepki veriliyorsa, şiddet eğilimleri tatmin edilmeye çalışılıyorsa, dava adına da olsa sahte yiğitlik taslanıyorsa, nefsani parlamadan kastımız işte budur. Yiğit olmak ancak haklı olana yakışır. Hem haksız hem de yiğitse bunun adı yiğitlik değil zalimlik veya zorbalıktır. İşte bizler bu mülahazaları da düşünerek dengeli bir şekilde içimizdeki dava aşkını aksiyona çevirmenin yollarını aramalıyız. Bunun için de önce Müslümanlar olarak artık bir şeyler yapmamız gerektiğinin farkında olmamız gerekiyor. Artık hak davanın aşkıyla yüreğimizi kavurmamız, gönlümüzü bu davada eritmemiz gerekiyor.
Şunu bilelim ki bize en büyük kötülüğü yapanlar, bizi davamızdan uzaklaştırmak isteyenlerdir. Nasıl olur da iki yüz yıldır ağlayan bir ümmeti güldürmek için çalışanlar suçlu olurlar? Din düşmanları, iman düşmanları, kainatın kurulduğu günden beri hep vardı. Bundan sonra da hep olacaklar. İnananlar imanlarını her şeyin üstüne çıkartmadıkları takdirde, devran onların olacaktır. Fakat müminler, korkmaz, çekinmez ve mücadeleye devam ederlerse hiçbir kuvvet onların önünde duramaz. Biz bu duygu ve düşüncelerle din düşmanlarıyla mücadele etmenin gereğine canı gönülden inanıyoruz. Bu mücadelede bizi tetikleyecek olan yegane kuvvet imandan beslenen bir “dava aşkı” olacaktır. Şimdi bir dakika durup kendi kendimize şu soruyu soralım: “Ben hak batıl mücadelesinin neresindeyim?” Sonra bir soru daha: “İçimde yanıp tutuşan bir dava aşkı var mı?” Ve son bir soru daha: “Ben bu dava aşkını büyütmek için ne yaptım?”Bu soruları kendi kendimize sorduktan sonra dava aşkının kuru kuruya lafla olmayacağını idrak ederek büyük zatların hayatlarını bir film şeridi gibi gözümüzün önünden geçirdiğimizde bu konuda bir nefis muhasebesi yapmış oluruz ki bu da bizim gerçekten bir dava adamı olup olmadığımızı gösterir. İşte o zatlardan örnekler:
İskilifli Atıf Hocalar, Bediüzzamanlar davaları için mahkeme mahkeme dolaşmış, zindanlarda, sürgünlerde ömür çürütmüşlerdi. Karanlık ve nemli hücrelerde soğukla, küfle ve haşeratla baş etmeye çalışıyorlardı. Canları acıyor, tenleri üşüyordu. Ve onları da hapishane önünde bekleyenleri vardı. Mehmet Akifler vatanından ayrı kalmış, Necip Fazıllar türlü türlü çileler çekmişti.
Bu devirde imanlı bir neslin yetişmesi için elini taşın altına koyacak yiğit insanlara ihtiyacımız var. Heyhat yok mu yeni bir dünyayı kurmak isteyenler? Yok mu evlatlarını dinsizlik seline kaptırmak istemeyenler? Yok mu Allah için küffara karşı kinini muhafaza edenler? Yok mu davasında inat edenler?
alıntı

şefkat

2009-08-29T08:04:00.001-07:00

Karşılıksız sevmek, samimi muhabbet, mecazi olmayan gerçek aşk gibi tariflerin şekillendirdiği bir kavram olmalı şefkat. Anlaşılması ve anlaşıldığı kadarının dahi anlatılması zor. Leyla ile Mecnun, Ferhat ile Şirin gibi pek çok aşk hikayeleri ile kültürü yoğrulmuş insanların bu duygudan nasibi daha fazla olabilir. Bu insanlar gerçek sevgiyi, karşılık beklemeden muhabbeti daha rahat anlayabilirler. Zira, Leyla'nın Mecnun'u, Ferhat'ın Şirin'i sevmesi karşılıksız muhabbetin, gerçek aşkın örnekleri olarak iç alemlerimizde yer etmiştir. Aslında en üst düzey aşklarda, hatta yukarıda zikrettiğimiz en meşhurlarında bile sevgi tam anlamıyla karşılıksız değildir. En ulvi duygulardan olan güzele ve güzelliğe iştiyak bile güzele mana-i harfi ile bakılmadığında mecazileşir ve müştak aşığın benliğine yönelik bir hazzın arayışına dönüşür. Damlacıkta yansıyan güneş misali, sevgilide gözlenen güzellik, numunelik ve gölgelikten çıkıp, asıl ve menba hükmüne geçince, benlikler arası masum bir alış-verişin, sevgi paylaşımının zemini olur. Yani karşılıksız değildir. Çünkü varlıklar, insanlar mülk alemindeki fonksiyonları gereği şeffaf değildir. Benlikler, kendilerine aitmiş gibi sergiledikleri özellikler, teşahhusat ile şekillenmiştir bu alem. Benliklerin olduğu bir ortamda sevginin karşılıksız olması beklenemez. Ya bir haz belirtisi ya da güzelliğe yönelik duyguları, güzelliğe-hakkı olmadığı halde-sahip çıkarak üzerine alma şeklinde bir menfaat ilişkisi yaşanır. Bu, ruh düzeyine göre canlı cansız bütün varlıklarda, elektronun protona, bülbülün güle, Mecnun'un Leyla'ya olan muhabbetinde ve aşkında yaşanır. Mülk aleminde karşılıksız muhabbetin, beklentisiz sevmenin en çarpıcı örneği, annelerin yavrularına muhabbetidir. Bu da ruh düzeyine göre bütün varlıklarda karşılık beklemeksizin tezahür eden bir haldir. Yani analık ayrı bir konum, ayrı bir duygu hali, bu duyguyu yaşayanın bile kontrolünde olamayacak kadar onun dışında, benliğiyle bağlantılı olmayan bir haldir. Fıtratın iyice bozulmasından kaynaklanan bir kaç istisna dışında, bütün analar, aynı ulvi hali yaşar. Benlikle bağlantılı olmadığını şuursuz hayvanlarda bile olması ortaya koyar. Rahman ve Rahim olan Allah'ın (c.c.) en parlak ayineleridir, analar. Belki de bu yüzden cennet ayakları altına serilmiş, hürmet ve muhabbete en layık varlıklar olarak görülmüşlerdir.
Aslında ne Mecnun'un aradığı Leyla, ne de Ferhat'ın aradığı Şirin'dir. Hepsi, seven her aşık, muhabbet taşıyan her şuur sahibi, kendilerini karşılıksız seven yani onlara şefkatle muamele eden ve her hadisede, her anda kendisini varlıklar lisanıyla sevdiren Rahman ve Rahim'dir. O kendini Leyla'nın, Şirin'in, gül demetlerinin, gökyüzünü yaldızlayan yıldızların diliyle sevdirir. Her ihtiyaçlarında, en ufak işlerinde kullarının imdadına yetişip, şefkatiyle ellerinden tutar. Her işe başlarken zikredilen Besmele, "Rahman ve Rahim olan Allah'ın adı ile başlama" bu şefkatin, bu yardımın farkında olduğumuzun ifadesi ve o anda imdadımıza yetişmesinin talebi olmalıdır. Bu iki isme ulaşmanın, Rahman ve Rahim'i idrak etmenin en önemli vesilesi ise fakr ve aczdir. Fakr, şükrün vesilesidir ve onunla birlikte zuhur eder. Acz ise şefkate vesiledir, o büyük sevginin zeminidir. Evet, Rahman olan Allah (c.c.), küçük dağların yaratıcısı edasıyla dolaşan, burnu havalarda ve cisimleşmiş benlik haline dönüşmüş Firavunlar ve Firavun ruhluların da acziyetini, gerçek anlamıyla parmağını bile oynatacak gücün onda bulunmadığını bilmektedir. Ama dindar-ateist, güçlü-zayıf, büyük-küçük her varlığın ihtiyacını karşılamakta, rızkını ona yetiştirmekte ve bedenindeki en küçük hücrelere, en ücra köşelere ulaştırmaktadır. Aynı sevgi, aynı yardım, elinde kadehi ile meyhanede Yaratıcısına isyan eden, galiz tabirler kullanan bir insan sureti için de geçerlidir. Çünkü o Rahman'dır, karşılıksız sever, şefkatle muamele eder. Yine O, şefkatle kullarının isyandan, günahtan uzak kalmasını ister. Çünkü O, Rahim'dir. Hz. Yakub'u Rahim ismine kavuşturan his yine şefkattir. Aşk ise Vedud ismine kavuşmanın vesilesi, Züleyha'nın Hz. Yusuf Aleyhisselama duyduğu his yada hissettiği muhabbettir. Sekizinci Mektup'da bu konu anlatılırken Üstad Bediüzzaman: "Şu mesele münasebetiyle hatıra gelen ve muhakkikine, hatta bir üstadım olan İmam-ı Rabbaniye muhalif olarak diyorum ki: Hz. Yakub Aleyhisselamın, Yusuf Aleyhisselama karşı şedid ve parlak hissiyatı muhabbet ve aşk değildir; belki şefkattir." demektedir.
Üstadın mecazi mahbublara yani masivaya yani yaratılmış her şeye şiddetle muhabbet ve aşk duymanın insani ve arızi bir hal almasından dolayı endişe duyduğu anlaşılmaktadır. Bu, cennet için kulluk gibi Cenab-ı Hakk'ı dolayısı ile sevmek, gerçek sevgilinin önünde mecazi, farazi bir sevgiliyi görmek gibidir. İşte bunun nübüvvet gibi bir makamla bağdaşmayacağına inanır. Sonra şu latif muhavere geçer: "Üstadım İmam-ı Rabbani, aşk-ı mecaziyi makam-ı nübüvvete pek münasip görmediği için demiş ki: 'Mehasin-i Yusufiye, mehasin-i uhreviye nevinden olduğundan, ona muhabbet ise mecazi muhabbetler nevinden değildir ki, huzur olsun.' Ben de derim: 'Ey Üstad! O tekellüflü bir tevildir. Hakikat şu olmak gerektir ki: O, muhabbet değil, belki yüz defa muhabbetten daha parlak, daha geniş, daha yüksek bir mertebe-i şefkattir.' Evet, şefkat bütün envaiyle latif ve nezihtir. Aşk ve muhabbet ise çok envaına tenezzül edilmiyor."
Evet, şefkat karşılıksız, masivayla bağlantısız, benliğin kayıtlılığından sıyrılmış bir histir. Üstelik acz ve fakr ile iç içe, biri diğerinin zemini olduğundan bu yolda bütünlüğün, ihlasın, kardeşliğin şekli tarifi, fena fil ihvan. İhvan ise ancak kardeşler arasında şefkatle mümkün olur. Karşılıksız, sırf Allah rızası için birbirini sevmekle yani birbirine şefkatle fena fil ihvan olur. Ancak bu şekilde benlik buzluktan çıkıp havuz içinde erir ve bir annenin evladına beslediği sevgi benzeri şefkatle birbirlerini severler. Kendi arzularını, hislerini bir tarafa bırakıp kardeşlerinin hisleri ve meziyetleri ile yaşarlar. Kur'an'ın "kardeş" diye tarif ettiği mü'minler sınıfına girmeleri, ancak şefkat düsturunu hissetmeleri ve yaşamaları ile olur. Kullarını şefkatle seven ve Rahman ve Rahim isimlerinin tecellisi ile hem sevdiğini gösterip hem kendini sevdiren zatın şefkatine mazhar olurlar.

günah var mı karıncayı kırınca

2009-08-29T08:03:00.002-07:00

İstanbul’da güneşli bir günün sabahında Topkapı Sarayı’nın avlusunda bulunan Has Oda’nın kapısı açıldı. Uzun boylu genç bir adam arka bahçeye doğru ilerliyordu. Bu kişi, Avrupa’yı titreten, koca Akdeniz’i hâkimiyet altına alan Osmanlı Devleti’nin kudretli hükümdarı Kanunî Sultan Süleyman’dan başkası değildi. Devlet işlerinden vakit buldukça soluklanmak için arka bahçeye çıkar, ağaçları, kuşları, denizi seyrederdi.

O gün deniz, ağaçlar bir başka güzeldi, yalnız ağaçlardan birkaç tanesinin yapraklarının buruştuğunu fark etti. Hemen yanlarına yaklaştı ve eliyle tutup incelemeye başladı. Biraz sonra ağaçların neden buruştuklarını anlamıştı. Karıncalar sarmıştı o güzelim dallarını. Aklına bir çözüm yolu geldi. Ağaçları ilaçlatacaktı. Böylece ağaçlar karıncalardan kurtulacak ve rahat bir nefes alacaklardı. Fakat birkaç dakika daha düşününce bu fikrin o kadar da iyi olmadığını anladı. Karıncalar da can taşıyordu, ağaçları ilaçlatırsa onlar ölebilirdi. İşin içinden çıkamayacağını anlayan Kanunî, bu konuyu danışmak için hocası Ebussuud Efendi’yi aramaya koyuldu. Hocasının odasına gitti. Ama hocası odada yoktu. Hemen oracıkta bulduğu kâğıt parçasına kafasına takılan soruyu edebî bir üslupla yazdı ve hocasının rahlesi üzerine bıraktı.

Birkaç saat sonra hocası odasına gelmiş ve rahlenin üzerinde el yazısı ile yazılmış kâğıdı görmüştü. Eline hat kalemini alan Ebussuud Efendi, talebesinin soruyu yazdığı kâğıdın altına bir şeyler yazdı ve kâğıdı rahleye bıraktı.

Kanunî bir ara tekrar hocasının odasına uğradı. Hocası yine yerinde yoktu; ama rahlenin üzerine bırakmış olduğu kâğıdın üzerine kendi yazısı dışında bir şeylerin daha yazılmış olduğunu gördü. Merakla kâğıdı eline aldı ve okumaya başladı. Yazıyı okuyunca yüzünde bir tebessüm belirdi. Kâğıdın üst kısmında Kanunî’nin hocasına yazdığı sual vardı. Kanunî şöyle diyordu hocasına:

-Meyve ağaçlarını sarınca karınca
Günah var mı karıncayı kırınca?

Hocası Ebussuud soruyu şöyle cevaplıyordu:

-Yarın Hakk’ın divanına varınca
Süleyman’dan hakkın alır karınca

RESULULLAH ÇANAKKALE'DE

2009-08-29T08:03:00.001-07:00

Allah'ın (cc) yardımının ayan beyan ortada olduğu Çanakkale savaşının bir kutlu yönü daha vardı ki, o da Peygamber Efendimizin (sav) bizzat Çanakkale'de, Şüheda dedelerimizle birlikte olmasıdır. Bazı mantık sahipleri, 14 asır önce vefat etmiş bir insanın o anda Çanakkale'de olabileceğine ihtimal vermiyor olabilir. Fakat inanan insanlar, şehitlerin dahi ölmedikleri ve bizim bilemediğimiz bir şekilde hala diri olduklarını söyleyen Rabbimizin bu manada ki ayetinden yola çıkarak, şehitler hala diri ise bir peygamber nasıl diri olamaz mantığını çıkarırlar. Bizim bilemediğimiz, anlayamadığımız bir durum vardır elbette. Bunu zaten bizi yaratan Rabbimiz söylüyor bize ;

Allah yolunda öldürülenlere, "ölüler" demeyiniz ; hayır, onlar diridirler, ama siz farkında olmazsınız. (Bakara: 154)

Allah yolunda öldürülenleri ölüler sanma; hayır, (onlar) diridirler, Rableri katında rızıklanmaktadırlar. (Al-i İmrân: 169)
Bunun üzerine hala elle tutulur delil arayanlar için ise, Peygamber Efendimizin (sav) de Çanakkale'de kardeşlerimin yanındayım sözlerine şahit olunan tarihe mal olmuş bir hadiseyi sizlere aktaracağız. Bununla birlikte aynı zaman diliminde yaşamış, Pakistan'ın ünlü şairi Muhammed İKBAL'in gördüğü bir rüya üzerine Pakistanın en büyük meydanlarından birinde, Lahor kentinde gerçekleşen mitingi ve ibretlik bir olayı anlatacağız. Daha sonrada milli şairimiz Mehmet Akif ERSOY'un meşhur Çanakkale şiirinin içinde yer alan iki mısraya konu olduğunu düşündüğümüz ;

EY ŞEHİT OĞLU ŞEHİT İSTEME BENDEN MAKBER
SANA AĞUŞUNU AÇMIŞ DURUYOR PEYGAMBER

Kaymakam (Yarbay) Hasan Bey'in şehadet anını, yani Niye Zahmet Buyurdunuz Ya Resulullah diyerek onlarca şahit önünde o yüce makama yükselişini ibretle takip edeceğiz. Bütün bunlardan sonra bakalım sizler nasıl düşüneceksiniz.

ÇANAKKALE'DE KARDEŞLERİMİN YANINDAYIM

Yıl 1928 artık İstiklal Harbi'de bitmiş ve hac kafileleri kutsal topraklara hac vazifelerini yerine getirmek üzere yollara koyulmuşlardı. Bu kafilelerden birinde de İstanbul merkez vaizliği görevini yürüten Alasonyalı Cemal ÖĞÜT hocaefendi de bulunuyordu. İşte bakın şimdi bu bahsi geçen olayı onun ağzından dinleyelim. <<>>

İstanbul merkez vaizliği de yapan Alasonyalı Cemal ÖĞÜT hocaefendi, bu olayı yıllarca kürsüden vaazlarında anlatmış, dinleyenleri de hüngür hüngür ağlatmıştır.

MUHAMMED İKBAL'İN RÜYASI

Çanakkale'de savaşın en kızgın anlarının yaşandığı sıralarda, Pakistan'ın Lahor kentinde, en büyük alanlardan birinde , halkın büyük bir teveccüh gösterdiği muhteşem bir miting düzenlenir. Mitingin amacı Çanakkale'de çarpışan Türklere yardım ve gönüllü toplamaktır. Halkın büyük çoğunluğunun fakir olmasına rağmen, meydanlara serilen yardım sergilerine, kulaklarında ki küpelerini, parmaklarında ki alyansları, evdeki eşyalarını satarak elde ettikleri paraları atarlar kadim dostlarımız. Muhammed İKBAL çıkar kürsüye ve birkaç gün önce gördüğü rüyayı anlatır mahçubiyet içerisinde. Daha sonra da o gün tarihe mal olacak o meşhur şiirini okur halka hitaben ;

DEDİ HZ. MUHAMMED (SAV)
CİHAN BAHÇESİNDEN BANA BİR KOKU GİBİ YAKLAŞTIN
SÖYLE BANA NE GİBİ BİR HEDİYE GETİRDİN ?
DEDİM: YA MUHAMMED (SAV) DÜNYADA YOK RAHATLIK
BÜTÜM ÖZLEMLERİMDEN UMUDU KESTİM ARTIK
VARLIK BAHÇESİNDE BİNLERCE GÜL LALE VAR
AMA NE RENK NE KOKU... HEPSİDE VEFASIZDIR
YALNIZ BİR ŞEY GETİRDİM KUTLANMIŞTIR TEKBİRLERLE
BİR ŞİŞE KAN Kİ EŞİ YOKTUR NAMUSUDUR, VİCDANIDIR
BUYURUN, BU ÇANAKKALE ŞEHİDİNİN KANIDIR

İKBAL ile birlikte meydanda ki herkes hüngür hüngür ağlamaktadır. Gönderilen maddi yardımların yanında bir de içten dualar ederler Çanakkale'de ki kardeşlerine. İçlerinden bazıları son kuruşlarını da verdikleri yetmezmiş gibi cephede savaşmak üzere gönüllü yazılırlar. Bütün bunların hepsi bir yana sessizce gerçekleşen bir olay daha yaşanır o gün. Yürekleri parçalayan, işte inanç bu, kardeşlik bu dedirten olay şöyledir ;

Meydanda ki bu muhteşem mitinge kucağında ki yeni doğmuş bebeği ile iştirak eden bir anne, yeni dul kalmış ve verecek bir şeyide olmadığından eziklik içerisinde kıvranmaktadır. Fakat birden hızlı ve emin adımlarla uzaklaşır oradan. Nihayetinde zengin bir efendinin konağının önünde durur. Kapıyı çalar ve efendi ile görüşmek istediğini söyler hizmetkarlara. Dilenci olduğunu düşünerek almak istemezler bu kadını. Fakat ısrar eder kadın ve çıkarırlar zengin efendinin karşısına. Efendi sorar ne istiyorsun diye. Cevap verir kadın ; Bebeğimi sana satmak istiyorum. O devir de hizmetçi olabilecek küçük yaşta çocuklar satılmaktadır. Fakat bu yeni doğmuş bir bebektir. Hangi anne, canından çok sevdiği yavrusunu ve hangi sebeple satmak istemektedir. Zengin efendi sorar ama cevap alamaz kadından. Merak eden efendi çocuğu alır. Parayı verir kadına ve takip etmelerini emreder hizmetkarlarına. Lahor'da ki miting meydanına kadar takip ederler kadını. Çocuğunu satarak elde ettiği parayı kuruşuna kadar meydanda ki sergiye bırakır kadın. Hizmetkarlar efendiye anlatırlar olayı. Şaşkınlık içerisinde kalan efendi, bulup getirin o kadını der. Bulur, huzuruna getirirler kadını. Efendi ; Sen söylemedin ama ben seni takip ettirdim ve paranı Çanakkale'ye gönderilmek üzere bağışladığını öğrendim. Bunu niçin yaptığını bana anlatmak zorundasın der. Kadın, efendiye dönerek, işte İslam Kadını bu dedirtecek ve oradakileri yüreğinden vuracak sözleri söyler ;

Şimdi sen diyorsun ki ; Çanakkale'ye gönderilecek bir silah için koklamaya doyamadığın yavrunu niye sattın öylemi ? Osmanlı zayıf düştüğünden beridir, yanıbaşımıza kadar gelen İngilizlerin yaptığı zulümler ortada. Bu gün Muhammed İkbal dedi ki ; Eğer Osmanlının son kalesi olan Çanakkale'de geçilirse, Hilafet kalmaz ve iyi bilin ki sıra sizdedir. Eğer İngiliz burayada gelir, namuzumuza el uzanır, bayrak iner, vatan toprağı düşmanın pis çizmeleri altında çiğnenirse, çocuğum olsa ne olur, olmasa ne olur. İşte bu yüzden hiç tereddüt etmeden sattım yavrumu. İngilizlere köle olacağına size hizmetkar olsun.

Anadolu kadınından farklı düşünmeyen bu Pakistanlı kadında böylece bize ve zengin efendiye güzel bir ders vermiş oldu. İsterseniz hikayeyi güzel bir şekilde bağlıyalım. Bu sözler üzerine duygulanan efendi, hizmetkarlarına derhal çocuğu kadına geri vermelerini emreder. Ardından yüklü bir miktar daha parayı miting meydanına gönderir.

NİÇİN ZAHMET BUYURDUNUZ YA RESULULLAH

Yazımın bu bölümünü, bütün bir ömrünü Çanakkale ve şehitliklere adamış, Çanakkale savaşında gazi olmuş bir alay imamının talebeliğini yaparak, ondan bizzat dinlediklerini kendi araştırmaları ile de harmanlayarak günümüze ulaştırmış bir yazarımız olan, Mehmet İhsan GENÇCAN'ın Kan Çiçekleri isimli kitabından alıntı yaparak aktaracağım. Eğer Çanakkale harbine manevi bir pencereden bakmak istiyorsanız bu yazarımızın kitaplarını size tavsiye ederim. Bakın nasıl aktarmış o günü yazarımız;

11 Temmuz günü, harp değirmeni dönmeye başladı. İlk planda bizimkiler yenilir gibi oldular. Saflar dağılıyor, siperler el değiştiriyor, panik baş gösteriyordu. Fakat kahraman bazı mücahitler gür sedalarıyla bağırıp, düşmana doğru atılınca yeniden toparlandılar. Harbin akışı değişti.

Fransızlar bu hengamede, oldukça ağır zayiat vermişlerdi. Alay Komutanı Yarbay Hasan Bey, mukabil taarruzda askerle beraber hucuma kalkmıştı. Geriye dönüyordu. Yaralıların acilen sargı yerine ulaştırılması konusunda görevlilere emirler veriyor ; şehitlerimizin topluca gömülmelerini teminen yardımcı oluyordu.

Fransız ölüleri arasında bir kıpırdama, bir hareket gördü, oraya yöneldi. Yerde yatmakta olan bir Fransız neferinin üzerine eğildi. Omuzundan tutarak çevirdi. O anda Fransız ani bir hareketle elinde tuttuğu kasaturayı Yarbay Hasan Bey'in göğsüne sapladı.Alay komutanı gafil avlanmıştı. Ahhhh! diyerek yere yıkıldı. Olayı görenler şaşkınlık içinde kaldılar. Derhal müdahale edildi. Ama iş işten geçmişti. O anda Fransız'ın hareketi cezasız kalmadı! Ne çare? Yarbay Hasan Bey'in göğsü kan içindeydi. Yüzü soldu ; Allah Şahidim olsun ki Fransız'a kötü bir niyetle yaklaşmadım. dediği duyuldu.

Alay imamı, başında Kur'an okumaya başladı.Aşağı yukarı 7-8 ayet okumuştu ki birdenbire; İmam Efendi, LA HAVLE VELA KUVVETE İLLA BİLLAHİL ALİYYİL AZİM, duasını 33 kere okuyunuz, dedi alay komutanı. Azimle duayı kendiside tekrar etti ve sonra Beni ayağa kaldırınız dedi. Tabur komutanları koltuk altlarından tutarak ayağa kaldırdılar. Birden ;

La İlahe İllallah Muhammedün Resulullah dedi. Gözlerini ileriye doğru dikmişti.Yüzünde bir tebessüm belirdi ve yüksek sesle ; NİÇİN ZAHMET BUYURDUNUZ YA RESULULLAH derken ruhunu teslim etti.

İşte dostlarım, bu üç farklı yer ve zaman diliminde, farklı insanların şahitliğinde gerçekleşmiş hadiseler bize, ortak yönleri ile bir mesaj veriyor. Çanakkale Cihadını gerçekleştiren Şüheda dedelerimiz, Rabbimizin nusretine (yardımına) mazhar oldukları gibi, aynı zamanda Peygamber Efendimizin (sav) Çanakkale'yi teşrifleri ile de şereflenmişlerdir. Ne mutlu bize ki, böyle asil ruha sahip atalarımızın torunlarıyız. Onları hayırla yad ediyor, Cenab-ı Allah'tan rahmet diliyoruz. Ya Rabbi onların ruhlarında ki asaleti bizlerede nasip eyle. . AMİN...

Seni en çok seven O

2009-08-29T08:02:00.003-07:00

Hani derler ya, içim, iç âlemlerim, iç dünyalarım... İçim sıkıldı, içim karanlık... Neyse işte!
Biyolojik olarak düşününce; etten, kandan, kemikten, sinirden mürekkep bir fabrika düzeninde işleyen iç âlemlerimiz, sanki duygusal işleyişimizden ayrı, bambaşka bir dünya gibi görünür.
Bugün biliniyor ki, duygular bu âlemlere tesir ediyor, hormonların milyarda birlik ölçülerini dalgalandırıp bozuyor, manevî rahatsızlıkların yanında maddî hastalıklara da yol açıyor.
Demek ki, iç âlemlerimizi düzenleyen duygularımız çok çok önemli.
Duyguları düzene sokan, en önemli anahtar da inanç, inancın getirdiği teslimiyet ve teslimiyetten doğan eşsiz, harika dualardır.
Düşün ki, sen dalgaları dağlar boyu yükselen bir manevî denize düşmüşsün ve orada nasıl yüzeceğini bilmiyorsun.
Alabora olmuş bir vaziyette alt üst olup dururken, kendini birden emniyetli bir geminin içinde bulsan; bütün çalkalanış ve çırpınışların son bulup, hem ruhen, hem bedenen dinlenmiş bir vaziyette, şöyle rahat bir koltuğa sere serpe otursan; sonra başını kaldırıp, manasını nurdan kelimelerle yüreğine serpmeye başlayan yıldızları seyretmeye dursan; önünde inanılmaz manzaralar ve âlemler açılsa; yıldızların fısıltıları yanında, ağaçların, otların, rüzgârla harmanlanan seslerini dinlesen; bülbüllerin şakıyışlarını, güllerin kokuları içinde buket buket kucaklasan; gece böceklerinin zikir sesleriyle âlemin daha bir şenlenip mana dolsa; nice yorgunluklardan sonra bu sana şifa gibi gelmez mi?
Bu şifa, dua ve teslimiyet eliyle sana geliyor.
Kaderimizi bir çizen var. Bizler de dua eder, isteriz, kendimize göre hayatımızda başka yollar çizilsin isteriz, ama her şey Yaratanın isteklerine göre tecelli eder.
Bizler bir çocuk gibi, neticesini bilmeden, sonuçlarını göremeden hep ister, isteriz.
Ama o, hikmeti doğrultusunda bazen verir, bazen vermez. “Niye?”
Bu, merhametlilerin en merhametlisi Rabbimizin o eşsiz merhametindendir.
Sen bir anne olarak nasıl yavrunu bile bile ateşe atmaz, onun neticesini göremediği birçok isteklerine karşı çıkarsan; Rabbin de o eşsiz merhametiyle, sana hayır vermeyecek birçok istediklerini vermiyor.
Ama duanı kabul etmiyor anlamına gelmez bu!
Zira sen, dua ettiğin sürece Rabbinle berabersin. Onunla beraberlik az bir şey mi? Bu, inancın işaretidir.
İnanç ise, dünya ve ahirette en muhtaç olduğumuz bir manevî erdemdir.
İnanmasan, Onun kapısına gider misin? Ama istediğini vermemiş. Olsun!
Bakalım o senin istediğin, senin hakkında hayırlı mıdır?
Sen bilmezsin, ama Rabbin bilir.
Sen göremezsin, ama Rabbin görür.
Bile bile, göre göre, seni uçurumlara atması, Onun sonsuz, eşsiz merhametine sığar mı?
Küçücük bir çocuk ille de ister, ''Şu makası ver bana'' diye, ama annesi başına gelebilecek zararları hissedip, o makası vermez. Çocuk ille ister, yatar, yuvarlanır, feryatlar eder.
Bütün hünerlerini gösterir, ama annesi yine vermez.
Şayet verse, o da dikkatsizlik edip gözünü çıkarsa veya üzerine düşüp kendisine bir zarar verse ne olacak? İleride büyüyüp aklı erer duruma gelince, eksik veya sakat yerini görüp, annesini sorguya çekmez mi?
Ağlayıp feryat etmez mi, “Neden verdin o makası? Ne edersem edeydim de vermeseydin ya!” diye
Görüyor musun, hem illâ istiyor, hem de verdi diye sorguluyor.
Biz de Rabbimizin karşısında, o çocuk gibi ne istediğini bilmeden, illâ da ister vaziyetlerdeyiz. İsteriz, ama hükmüne de razı olmamız gerekir. O öylesine merhametli ki, bizim hayatımıza sadece dünya yönüyle değil, ebed cihetiyle de nazar ediyor.
Belki bizim bazı istediklerimiz, ebedimizi zayi edecek şeyler. O biliyor ve vermiyor.
Ama kulunu asla terk etmiyor.
Bazıları istedikleri verilmedi diye, Rabbine iftira eder duruma girip, “O beni sevmiyor, duymuyor, görmüyor, hiç bir istediğimi vermiyor” diye sızlanıyor.
Sana, ona diz çöküp de dua edecek bir iman vermiş ya, bu az bir şey mi? Belki de en önemlisi bu. Çünkü iman olmasa, ne dünya ne ahiret saadeti mümkün değil.
Madem iman var, neden Rabbimizi gücendirecek kelimeler kullanıyoruz?
Onu seviyorsak eğer, neden güvenmiyoruz?
Bizim bu kelimelerimize rağmen, O öylesine merhametli ki, bizi en ağır tarzda cezalandırması gerekiyorken, sevgi, ilgi ve alâkasını asla kesmiyor. Nimetlerini eksiltmiyor. Kusur ve hatalarımızı anlayıp tövbe etmemizi bekliyor.
Eeee, daha ne duruyorsun?

iki köpek

2009-08-29T08:02:00.001-07:00

Şu tatil günü, huzur içinde okuyabileceğiniz birkaç satır yazayım derken, aşağıdaki Kızılderili hikâyesine rastladım. Ben yazmadım hikâyeyi, evet. Fakat hem Orta Asya’dan akrabalığımız olan ve hem de yaşadığımız şu dünyadan silinip giderlerken, kendilerine mahsus bilgeliklerini de heybelerinde götüren Kızılderililerden kalan şu ibretlik satırları görmenizi istedim.
*
Yaşlı Kızılderili reisi kulübesinin önünde torunuyla oturmuş, az ötede birbiriyle boğuşup duran iki köpeği seyrediyorlardı. Köpeklerden biri beyaz, biri siyahtı ve on iki yaşındaki çocuk kendini bildi bileli o köpekler hep dedesinin kulübesi önünde boğuşup duruyorlardı.
Dedesinin sürekli gözünün önünde tuttuğu, yanından hiç ayırmadığı iki iri köpekti bunlar.
Çocuk, kulübeyi korumak için sadece biri yeterli gözükürken niye ötekinin de burada olduğunu, hem niye renklerinin illa da siyah ve beyaz olduğunu anlamak istiyordu artık.
O merakla bunu sordu dedesine.
Yaşlı reis, bilgece bir gülümsemeyle torununun sırtını sıvazladı.
-Onlar, dedi. Onlar benim için iki simgedir evlat...
-Neyin simgesi? Diye sorunca torunu, şöyle cevapladı ihtiyar:
-İyilik ile kötülüğün simgesi... Aynen şu gördüğün köpekler gibi, iyilik ve kötülük içimizde sürekli mücadele eder durur. Onları seyrettikçe ben hep bunu düşünürüm. Onun için yanımda tutarım onları!..
*
Çocuk, sözün burasında; “mücadele varsa, kazananı da olmalı” diye düşündü ve içinde bulunduğu yaşa has bitmeyen sorularına bir yenisini daha ekledi:
-Peki, sence hangisi kazanır bu mücadeleyi?
Bilge reis, derin bir gülümsemeyle baktı torununa:
-Hangisi mi evlat? Dedi...
Ben hangisini daha iyi beslersem o kazanır elbette mücadeleyi!..
.....

kelebek

2009-08-29T08:01:00.006-07:00

BİR GÜN, kırlarda gezintiye çıkan bir adam, kenarına oturduğu otlardan birinin dalında, küçük bir kozanın varlığını farketti. Koza ha açıldı ha açılacak gibiydi. Adam, bunun bir kelebek kozası olduğunu tahmin ediyordu. Böyle bir fırsat kolay ele geçmez diye düşündü; ve bir kelebeğin dünya yüzü gördüğü ilk dakikalara şahit olmak istedi.

Dakikalar dakikaları kovaladı, saatler geçmeye başladı, ama henüz kelebeğin küçük bedeni o delikten çıkmadı.

Sanki, kelebeğin dışarı çıkmak için çaba harcamaktan vazgeçmiş gibi geldi adama. Kelebeğin elinden gelen herşeyi yaptığını ama kozadan dışarı çıkmayı başaramadığını düşündü. Bu yüzden, kelebeğe yardımcı olmaya karar verdi. Cebindeki küçük çakıyı çıkarıp, kozadaki deliği bir cerrah titizliğiyle büyütmeye başladı.

Böylece, bir-iki dakika içinde kelebek kolayca dışarı çıkıverdi.

Fakat bedeni kuru ve küçücük, kanatları buruş buruştu.

Adam kozadan çıkmış kelebeği izlemeye devam etti. Çünkü kelebeğin kanatlarının az sonra açılıp genişleyeceğini, böylece narin bedenini havada taşıyabileceğini umuyordu.

Ama bunlardan hiçbiri olmadı. Kelebek, hayatının geri kalanını kurumuş bir beden ve buruşmuş kanatlarla yerde sürünerek geçirdi. Ne kadar çabalarsa çabalasın, asla uçamadı.

Adamın bütün iyiniyetine ve yardımseverliğine rağmen anlayamadığı şey şuydu: Kozanın kısıtlayıcılığı ve buna karşılık kelebeğin daracık bir delikten dışarı çıkmak için göstermesi gereken çaba, kelebeğin uçuşu için lâzım olan şeylerdi. Allah’ın bedenindeki sıvıyı kanatlarına göndermek ve bu sayede kozanın kısıtlayıcılığından kurtulduğu anda kelebeğin uçmasını sağlamak için seçtiği yol, buydu.

Bu gerçeği öğrendiğinde, hayat boyu unutamayacağı birşey de öğrenmişti iyiniyetli adam: Bazan, hayatta tam olarak ihtiyaç duyduğumuz şey, çabalardır. Eğer Allah hayatta herhangi bir çaba olmadan ilerlememize izin verseydi, bir anlamda sakat kalırdık. Olabileceğimiz kadar güçlenemezdik o zaman. Ve asla uçamazdık..

Bir rüya gördüm

2009-08-29T08:01:00.005-07:00

1950 yılında bir rüya gördüm.Trende gidiyorum. Dediler ki:"Bediüzzaman Said Nursi de, bu trende seyahat ediyor." "Hemen fırladım, Bediüzzaman'ın yanına gitmeye koyuldum. Üçüncü mevki bir kompartımanda sekiz kişi oturmuş, pencerenin dibinde de Bediüzzaman Hazretleri vardı. Ben içeri girip, Üstad'ın elini öpmek istedim. Fakat kapının önündeki adam hemen ayağa kalktı, beni göğüsleyerek dışarı çıkardı:
"Sen kimsin?" dedi. Ben de,
"Risale-i Nur dağıtıyorum" diye cevap verdim.
Bu sözümü duyan Bediüzzaman, dışarı çıktı. Koridorda onunla karşı karşıya geldik. Bediüzzaman'ın elini tuttum, öpmeye başladım. İki defa öptüm. Bu sırada Bediüzzaman gayet sinirli bir şekilde bağırdı:
"Elimi öp, şekeri öpme!"
Dikkat ettim, Bediüzzaman'ın avucunun içi şeker doluydu. Ben de iki defa bu şekerleri öpmüşüm. Üçüncüsünde Bediüzzaman'ın elini öptüm ve uyandım...
Rüyayı kendim tabir ettim: Şimdi ben bu hizmetin şekerleme tarafındayım fakat çileli zamanlar da gelecek...
Nitekim öyle oldu...
Mahkemelerde, hapishanelerde, karakollarda dolaştırıldım. Allah'ın lütfuyla tahkiki iman derslerinden geri kalmadım.
Şu anda hastanede yatıyorum. Ameliyat oldum. Elhamdülillah ameliyatlar, tedaviler isabetli yürüyor. Hastalık, Allah'ın gönderdiği bir hediyedir. Çünkü hastalığı veren Allah'tır. Allah'ın yarattıklarında kötülük yoktur.
Takvimleri yazanlara muvakkit denir. Şair diyor ki:
"Muvakkit vakti ne bilsin? Gel de onu hastaya sor!"
Yatakta yatıyorum. Kımıldayamıyorum. Yeme içme yok. Bekliyorum. Saat karşımda; sanki durmuş. Şunu bir daha anlıyor insan; elim, ayağım, gözüm diyoruz. Hiç de bizim değil! Hani insan Ankara'ya gider gelir ya, ben de ahirete gittim geldim. Ahirete gidip gelmenin yorgunluğunu hissediyorum...
"Türlü derde deva buldum ben elimle çok zaman,
Kimse bilmez bir tabibe ben de muhtacım şimdi."
Durgun sular, akıntı olmadığında bulanır, rüzgâr esmese hava kirlenir. Hayat bir bütündür. Sağlık hastalıkla, iyilikler musibetlerle çalkalanır. İnsan bazen dünya hayatına o kadar dalıyor ki, ölüm aklına bile gelmiyor. Çevresindeki insanlara ölümü yakıştırıyor fakat ölümün bir gün kendi kapısını çalacağını düşünmüyor. Hastalık burada devreye giriyor, "Ey insan, ölüm var, ahiret var, aklını başına al" diyor. Bakıyor, geçen zaman geri gelmiyor. Ömrünün sınırlı olduğu gerçeğini anlıyor. Şimdi ben dönüp maziye bakıyorum, ömrüm bir kuş tüyü gibi uçup gitmiş. Sanki bir gün bile yaşamamışım...
Rüyadan anladığıma göre, hayatımın üçüncü devresinde iman hakikatleriyle daha çok meşgul olacağım. Allah'tan istediğim budur, duam budur... İyileşeceğim, yürüyeceğim. Ümitliyim. O ümitle bekliyorum...

Toplumsal çıldırışın ritmik tezahürü Kolbastı

2009-08-29T08:01:00.003-07:00

Metan gazı dolu bir odaya doldurulmuş ve bu gaz odasında ölümlerine seyirci kalınan masum insanların can çekişmelerine içiniz acır, kontrol edemedikleri el, kol, baş, bel ve bacak hareketleri ile bu haksız ölüme adeta itiraz eder gibidir halleri, birkaç saniye sonra ölümün o soğuk nefesine tadacak olan gencecik insanlar size denizden yeni çıkmış ölmemek uğruna hayatta kalabilme mücadelesi veren su canlılarını hatırlatır, tabii müziğin sesini duyana kadar …
Notaların varlığını fark ettiğinde kulaklarınız anlarsınız ki bu standart tek tip bir kısır müzikle kendilerince dans icra etmektedir bu genç bünyeler. Kavram karmaşası ile bulandırılmış kafalarda rap, break dance, hip hop, tekno arasında sıkışmış bu ucube tavırların “folklorik” olduğunu iddia edecek kadar hem de…
Son dönemde TV Ana haber bültenlerine kadar gündelik hayatımızın hemen her köşesinde bir biçimde karşımıza çıkarılan bu garip hareketler bütününe verdikleri isim “kolbastı”.
“Kol” karakol bileşik kelimesinde olduğu gibi kulaklara tanıdık, zamanın güvenlik gücü anlamına geldiği aşikar. “Bastı” da bu kuvvetlerce tutuklanma korkusu olmalı. Belli bir disipline uyulmadan sistemsizce uydurulmuş muhtelif vücut hareketleri ile sağa sola savrulan bir avuç genç insanın icraya koyulduğu bu kabul edilemez eğlence biçimi Karadeniz bölgesindeki şehirleri de birbirine düşürmüş vaziyette. Popüler kültürün yoğun katkısı ile her biri başka bir kaynak hikaye ortaya koyarak gerçek kolbastının, hoptekin kendilerine ait olduğunu ileri sürüyor. Yani anlayacağınız bizim akla-izana sığdıramadığımız mesele epeyce ciddiye alınıyor. Paranın, şöhretin yüzü sıcak geliyor, kimse hayır diyemiyor, kolbastı sektör oluyor, birileri nemalanmaya başlıyor bile… Oysa bilinen şu ki, bir ritüelin gelenek halini alabilmesi, “folklorik” markasını taşıması için halkları etkilemesi, kültür denilen yaşayan olguya etkide bulunup bu amaçta bazen asırların geçmesi gerekmektedir. Yirmi bilemedin yahut otuz yıllık küçücük uydurma tarihi ile sadece popüler olduğu için “halk oyunu” dur diye itibar edilen garipliklerin mevcudiyeti zeybekin, harmandalının, halayın, kaşık havasının, horonun hakkını gasptır…
İşin kültürel arka planı bir yana izlemekten ve icra etmekten büyük keyif alınan –alınıyor ki izleniyor, izleniyor ki keyif alınıyor- bu toplumsal çıldırış neden bu kadar ilgi görüyor? Arabesk şarkılar, bu minvalde niteliksiz, duygu sömürüsü temeline dayanan film ve televizyon programları ile büyüyüp son dönemde rap, hip hop kültüründen de biraz nasiplenen bir neslin neden ilgisini cezbediyor?
CÜMLE ALEMİ SIKINTIBASTI
Daracık sokakların apartman hayatlarında dört duvar arasında çocukluğu geçmiş bugünün gençleri belli ki zamanında içlerindeki enerjiyi gerektiği gibi harcayamamış ve çocukluk oyunlarından mahrum kalmış… Nasıl kalmasın ki sokağa çıkıp top oynasa araba çarpar, birkaç metre açılayım saklambaç bahanesi ile dese ebeveyni biri tutar kolundan çeker maazallah tedirginliği yaşar…
İşte bugün özellikle o çocuklar aynı renk ve biçimdeki üniforma kıyafetleri ile içinde şiddet ağırlıklı tokatlama, topallama gibi yersiz- lüzumsuz bir o kadar da eyleme yakışır değerlendirmelerle adlandırılan kolbastının müdavimi oluyor... Pek çoğu henüz yirmili yaşların başında olan gencecik insanlar delikanlılığın verdiği gücü, hiperaktiviteyi sanki yıllardır bu anı beklermiş, kendini “dere boyu kavaklar” nağmelerinin kollarına bırakmak için biriktirmiş gibi gelişigüzel hesapsızca harcamaktalar…Haksızlar mı? Bu toplu çıldırışta kontrolü kaybedip hepten bilinci yitirdikleri için onları mı sorumlu tutmalı…
Meşhur nükteyi bilirsiniz, içinde sırlı hikmetler taşır… Totaliterliğiyle tanınan bir padişah, keyfi olarak halkın vergilerini artırır. Bunun üzerine vezir, halkın arasına girer ve vergilerin artırılmasına halkın çok kızdığını totaliter padişaha anlatır. Ama somut durum, padişahın pek umurunda olmaz. Bir süre sonra vergileri yeniden artırır… Vezir yeniden halkın arasına karışır ve gelişmelerden duyduğu kaygıyı dile getirir, halkın vergilerin artırılmasına çok bozulduğunu söyler. Ama padişah, vezirin bu sözlerin pek takmaz. Kısa süre sonra padişah vergileri yeniden artırır.
Ortalığı bir sessizlik kaplar. Bir süre sonra yeniden halkın nabzını ölçmek için halkın arasına karışan vezir, geri döner. Vezir bu kez padişaha, insanların sokaklarda kahkahalarla güldüklerini, zil takıp oynamaya başladıklarını, deliler gibi sağa sola koştuklarını haber verir. Padişah bunun üzerine telaşlanır, “Aman duralım.” der; “Durum kötüye gidiyor.” .
Kolbastı alalade bir dans veya muteber(!) sayılan bir halk oyunu değildir yalnızca, bir milletin delirişinin dışa vurumu olduğu kadar bir neslin top yekun akıl sağlığının tehlikeye girmesidir. Hiçbir sıhhatli insanın kabul edemeyeceği figürleri ekonomik krizlerin pençesinde, global finans göçüğünün altında kalmış bir kitleye yaptırabilirsiniz ancak.
İşsizlikten beli bükülmüş, öyle ki artık resmi rakamlarda yer alamayacak kadar iş bulabilmekten ümidini kesmiş genç nüfus ancak bu tuhaf hareketler silsilesine itibar edebilir. Neredeyse artık kafasında “bir hunisi eksik” hale getirilen toplum kolbastıyı neden mi bu kadar popüler yaptı? Doğalgaz faturalarının kışın en sert koşullarında yüzde 22 zamlı fiyatlandırma üzerinden dağıtıldığı, yazın “merhaba” demesi ile birlikte ne hikmetse birden bire değer kaybettiği bir ülkede yaşadığımızı hatırlatmak isterim.
Enflasyonun hane algısına bir türlü akıl sır erdirememiş insanımıza rakam belirleme sisteminde hiçbir zaman ihtiyaç duyulmayacak “pinpon topu” nun neden orada yer aldığının bir kez dahi izah edilmediğini ifade ederim. Hep akla zarar deriz ya işte ennihayet zararlarının komplikasyonları gözle görülebilmekte…
Her fırsatta genç nüfusu ile övünen ama onlar için elle tutulur bir eğitim politikası izlemek yerine her yıl 1 buçuk milyondan fazla gencin birbiri ile yarıştığı seçme- seçilme sınavlarında yerleşemeyen 1 milyon gencin nerede olduğunu merak dahi etmemiş otomatik pilota bağlanan yönetim biçimimizin yapabildiği en iyi iş ne mi?

İlköğretim seviyesine kadar düşen kolbastı öğretici kursları desteklemek, bayram etkinliklerinde bile yer vererek renklendirdiği faaliyetleri ile zıvanadan çoktan çıkan bir toplumun bu haklı eylemine katkıda bulunmak…

Teknoloji nimet mi dert mi?

2009-08-29T08:01:00.001-07:00

Bu telefon çok demode oldu. Bir üst modeli çıkmış. Ondan alacağım. Hem bundan sonra 3G ile de konuşuruz.
-Dün bayide bir LCD gördük hanımla. Müthişti ya. Hemen girip aldık.
Teknoloji çılgınlığının çatlak sesleri artık hemen her haneden bu ya da benzer şekillerde duyuluyor. İnsanoğlu elindeki ile yetinmeyen doyumsuz bir varlık haline dönüşüyor. Her cihazın bir üst modeli, daha güzeli, daha çok özelliklisi isteniyor. Gördükçe beğeniyor, aldıkça alıyor. İletişim çağındayız kabul. Bu elektronik aletlerle yatıp onlarla kalkacağımız anlamına gelmiyor. Yerinde ve gerektiğinde kullanmayı bilmiyoruz. İhtiyaçtan çok bir lüks haline geldi bazı cihazlar. İlkokula giden çocuğun elinde bile MP3, son moda telefon ve laptop var. Talep bu kadar çok olunca arz da her gün yeni bir icat çıkarıyor. Tüketimi patlatmak isteyen firmalar “para aksın da nasıl akarsa aksın” mantığı ile çalışıyor. Kimsenin vatandaşın sağlığını düşündüğü yok. Bizim de kendi sağlığımızı düşündüğümüz yok. Elektronik aletle benim sağlığımın ne alakası var demeyin. Çünkü yaşamımızı kolaylaştıran her teknolojik ürün aslında zararlı sinyalleriyle yaşam kalitemizden çalıyor. Evet odanızın en nezih yerine kurulmuş, sizin saatlerce dizi izlediğiniz televizyonunuzdan, oyunlar oynayarak beyninizi bulandırdığınız bilgisayarınızdan ve muhabbet edip çenenizi yorduğunuz cep telefonunuzdan bahsediyoruz. Cihazlarınızın elektromanyetik dalgalar yayarak sizi hasta edebileceğini hiç düşündünüz mü? Şimdi ne yapmalıyız CD çalarımızı, mikrodalga fırınımızı kullanmayalım mı? Tabi ki onlarsız yaşam şu devirde mümkün değil. Önemli olan elektronik cihazlardan en az zararı görmek. Bunun için önlemler almak.
SU UYUR ELEKTROMANYETİK DALGA UYUMAZ
Elektromanyetik dalgalar, birçok doğal ve insan yapımı kaynaklar tarafından yayılarak hayatımızda çok önemli bir yer tutarlar. Radyo frekans (RF) bölgesinde yer alan bu dalgalar radyo ve televizyon yayınlarında, iletişimde kullanılmaktadır. Elektromanyetik Radyasyonların (RF, infrared, laser ışınları, görünür ve ultraviyole ışınlarının) ve bu ışınları kullanan veya yayınlayan cihazların etrafa yaydığı elektromanyetik alanın biyolojik sistem ve insanlar üzerindeki olumsuz etkileri kanıtlanmıştır. İnfrared ışınlar göz merceğine, görünür ışınlar göz dibine, ultraviyole ışınları deriye hasar vermektedir. Zararlı ışınların bir diğer etkisi de maalesef ülkemizde hızla artış gösteren kanserdir. Ancak teknolojik gelişmelerin bir sonucu olarak Elektromanyetik dalgalardan her geçen gün biraz daha fazla yararlanılmaktadır. Bundan dolayı günlük yaşantıda doğada bulunandan çok daha fazla dalgaya maruz kalıyoruz. Üstelik taşınabilir cihazlarla (wolkman, notebook bilgisayarlar ve cep telefonları) elektromanyetik alanlar insan vücuduna çok yaklaştı. Elektromanyetik dalgalar şu yollarla bedenlerimize ulaşıyor:
-Çeşitli ev aletleri (saç kurutma makinesi, mikser, ekmek kızartıcı, elektrikli süpürge, buzdolabı, kahve makinesi, elektrikli tıraş makinesi, el radyosu, çamaşır ve bulaşık makinesi, bilgisayar, televizyon, ütü, elektrik ocağı, lamba)
-Enerji nakil hatları ve trafo istasyonları
-Elektrikli trenler
-TV ve bilgisayar ekranları
-Fluoresan ve halojen lambalar
-Uydu iletişim sistemleri
-Fırınlar ve kaynak makineleri
-Radar sistemleri
-Tedavide kullanılan elektriksel tıbbi cihazlar
-Mikrodalga fırınlar
-Radyo, TV ve telsiz verici istasyonlarının antenleri
-Sanayide RF ile çalışan çeşitli sistemler
-Elektrik motorları
Hayatımızda sıkça kullandığımız veya yanlarından geçtiğimiz, hep faydalı olduğunu sandığımız birçok şey aslında bizi nasıl da sinsice kemiriyormuş değil mi? Artık radyo dalgalarının zarar verdiği bilinmeli, bilinçli tüketim ve en önemlisi bilinçli üretim yapılmalı. Alınan her elektronik eşya dikkatle kullanılmalı. Yoksa en basitinden günlük en az 3-4 görüşme yaptığımız cep telefonumuz bile yanlış kullanım sonucu bize çok yakın bir düşman haline dönüşebilir. Cep telefonlarının frekanslarının yükseltilmesi ve dalga uzunluklarının yaklaşık 15 cm olması çeşitli rahatsızlıkları da beraberinde getiriyor. Mobil telefon sinyalleri beynin elektriksel aktivitelerinde ve algılama fonksiyonlarında (dikkat, hatırlama, tepki verme vb.) kısa süreli de olsa değişimlere neden oluyor. Buna rağmen cep telefonu pazarlayan şirket sayısı hızla artıyor, çevrede baz istasyonları mantar gibi çoğalıyor. Üstelik gelişigüzel ve denetimsiz olarak konuşlandırılıyor. Oysa ki okul bahçeleri, kreşler, hastaneler, parklar ve insanların yaşadığı bina tepelerine baz istasyonları kesinlikle kurulmamalı.
Elektromanyetik dalgayla dalga geçmeyin!
Peki Elektromanyetik dalgaların zararlı etkilerinden korunmak için hangi cihazı nasıl kullanmalıyız?
-Bilgisayar filtreli olarak kullanılmalı. Gözler arada bir dinlendirilerek, göz içindeki saydam tabakanın kuruması önlenmeli.
-Televizyon en az 2 metre uzaktan seyredilmeli. Yatak odalarında televizyon bulundurulmamalı.
-Halojen ve fluoresan lambalar gece ve okuma lambası olarak kullanılmamalı.
-Elektrikli ve elektronik cihazlar yatak odası dışında kullanılmalı.
-Elektrikli battaniye önceden ısıtılmalı, yatağa girmeden kapatılmalı.
-Mikrodalga fırın çalışırken en az 1 metre uzakta durulmalı.
-Elektrikli traş makinesi kullanılmamalı, mümkünse şarjlı olanlar tercih edilmeli.
-Baz istasyonlarına 10 metreden fazla yaklaşılmamalı.
-Cep telefonu kullanılmadığı sürece vücuttan uzak olmalı, taşınıyorsa da kapalı tutulmalı, sohbet amaçlı değil sadece gerekli durumlarda kullanılmalı. Etkinin kullanıldığı süreyle doğru orantılı olduğu unutulmamalı.
-Gece yastık altında ve başucunda bulundurulmamalı. Hatta yatak odasına asla konulmamalı.
-Çocuk beynine bu dalgaların girişi çok daha kolay olup, etkisi ağır hissedileceğinden çocuklardan uzak tutulmalı.
-Yayılan dalgayı düşürmek için konuşma esnasında kulaklık kullanılmalı.
-Dalgaların vücudunuz değil dışarı yansıması için cebe koyarken tuş takımının dışa bakması sağlanmalı.
-Toplu taşıma araçlarında kullanılmayarak başkalarına verilen zarar engellenmeli.
-Konuşurken sürekli kulak değiştirilmeli ve karşı taraf telefonu açmadan kulağa götürülmemeli.
-Yüksek hızda araba yada trende giderken telefon baz istasyonlarını yakalamak için çok dalga yayacağından cep telefonu ile konuşulmamalı.
-Sinyal seviyesi düşük olduğunda telefon kullanılmamalı.
-Konuşma yapmak yerine SMS tercih edilmeli.
-Şirketlerden SAR (Elektromanyetik dalga birimi) seviyesi düşük telefonları öğrenerek kullanımda onlar tercih edilmeli.
Bu önerilerin yanı sıra Elektromanyetik dalgaların insan sağlığına verdiği zararları azaltan çipler yapıldı. Cihazların üzerine yapıştırılıyor ve koruyucu karşı bir dalga yayarak negatif etkileri azaltıyor. Son çare olarak çipe başvurulabilir. Ancak önerilerin kulak ardı edilmemesi Elektromanyetik dalga ile dalga geçilmemesi gerektiği asla ve asla unutulmamalı.

Ayfer Karaarslan

Gurbette ÖlÜm

2009-08-29T08:00:00.001-07:00

GURBETTE ÖLÜM
Onun ansızın geleceğini biliyordum ama,
Nerden bilecektim ki daha otuz beşimde olacağını.
Soğuk bir kış günüydü, yürüyerek gitmek gelmişti içimden sohbete,
Avucumda sıkıştırdığım tesbihimle, gizlice Salat-i Tefriciye çekerek gidiyordum,
Yoldan çıkan bir arabanın üzerime gelmesi, noktaladı bu dünya ile ilişkimi.
Evde de küçük kızım ve ablası, işte olan eşim bundan habersizdi.
Çok çabuk bulunan bir kan gurubum vardı ama, bulmak nasip olacak mıydı?
Beynimden boşalan kanlar maalesef bitmişti hastaneye gidinceye dek.
Son hızla gidiyordu ambulans sirenlerle ama ben...
Ben... Gitmekte olduğumu ve hayatla ilgili son düşüncelerimi geçiriyordum aklımdan..
Kızlarım daha üç saat aramazlar sohbette sanıp beni,
Sonra nasıl ve kim gidip söyleyecek, bu ansızın ölümümü,
Biliyorum, sohbet arkadaşlarım da belki sohbeti bırakıp bize koşacak.
Biliyorum, o an ve belki bir kaç gün çocuklarımı bağırlarına basacaklar.
Küçük kızım çok sevdiği kuzeniyle bir kaç gün oynasa alışacak,
Ama büyük kızımın içinde, sanırım fırtınalar kopacak.
Eşimi bilemem “kadın ölünce övülürmüş” ya! Ona geride kalanlar şahit olacak.
Artık ambulans kapatmıştı sirenleri daha üçüncü kilometrede,
Ne olur beni eve götürün, oradan çıkayım son yolculuğa demek isterdim,
Ama sorgusuz ilk kez gittiğim bir hastanenin morgunda bir çekmecelik yerim varmış.
Bedenim akan kanlarla beraber donmuştu kısa sürede,
Sanırım tesbihim kaza yerinde düştü, daha yarıya gelememiştim.
Ruhum biliyordu, bir kaç saat geçti ve herkes aldı haberi,
İlahiler de okurduk, bilinçli olduğumu sanırdım, ama ben de hazırlıksızdım!
Birçok şeyi yapamadan, ve birçok işi de yarım bırakmak.
Kitaplarımın hepsini okuyup da amel etmek isterdim,
Hem dünya, hem nefis, hem de engel oldu iblis!
Gerçek bir mü´min kadın özelliklerine bürünmeyi isterdim,
Ağır, vakarlı, bilgili, takva ve verâ sahibi!
Rabbim bütün ölmüşleri ve bu yeni yolcuyu da affeder inşaallah!
Derken, annemlerde öğrenmiş herkes meğer beni beklermiş.
Gülseren yenge yıkayacaktı sofilerle, ne olur söyleyin engel olan olursa ona.
Onlar yanımda olsun, onlar bir ayıbım olursa örtsün!
Dilerim dostlarım beni güzel yüzlü hafif şakaklarım terli bulsun.
Tamamlanmış uçağa verilecek bu emanet bu ceset,
Morgdan alınıp biraz evde durmamı istese de eşim,
Çok kalamadı cansız bedenimin yanında, çaresiz...
Küçük kızım "Anne, anne ..." diye beni ararken oyuncakla susturuldu o an.
Büyüğüne ise doktor ilaç vermiş, yanıma gelip ağlamadan durdu ve sonra onu aldılar.
Öldüğüm odayı ölümün soğukluğu sarmıştı ki giren çabuk çıkıyordu,
Saatim geldi bana ait bir arabayla havaalanına giderken,
Ailemi, dostlarımı acılarla herkesi gözyaşıyla bırakıp gitmek ölümden acı.
Son çıkışımdı evimden...
Biliyorum zaman her şeyin ilacı, dudaklar en fazla bir hafta sonra tebessümle gülecek.
Eşimi de çok geçmez annesi evlendirir yeni bir kızla,
Evi de değiştirdiler mi benden kalan tek hatıra; çocuklarım!...
Onlar da evlenip gidince ne cismim kalır ne ismim.
Kısa bir sıla-i rahim için baba evine getirildim,
Herkes toplanmıştı ben eve yaklaştıkça feryat figan koptu,
Değer mi bu cansız beden için,
"Günaha girmeyin, bağırmayın" demek isterdim ama nafile.
Meğer ne çok sevenim varmış, uzun uzun ağıtlar söyleyip annemi mahvettiler,
Babam içine akıtıyordu gözyaşlarını, kardeşlerim de olmuştu perişan.
Seçme şansım yok ama beni ninemin yanına gömerler.
Biliyordum ki o çok şefkatliydi ve iyi birisiydi hayattayken.
İkindi namazını müteakip toprağa davet edildiğimi hoca hoparlörden duyurdu.
İşte böyle bir faninin ölümü, böyle acı, böyle soğukken,
Tarifsiz acıdır bir Allah dostunun, bir alimin ölümü.
Toprağa verip en yakınlarım da soğuk bir kış günü o karanlığa terk etti,
Kim çıkıp anlatabilmiş ki halini ben anlatabileyim,
Rabbime teslimim, ümidim sadece rahmeti, merhameti, affı,
Allah´dan dileğim, geride kalanların, yavrularımın, Allah´a emanet olması,
Vedalaşmadan gitmek, belki de ölümün vakarı…

Hep kaçtığın yalnızlık

2009-08-29T07:59:00.004-07:00

Farz et ki artık yalnızsın…
Aynaya her döndüğünde, ömrünün son demlerini yaşadığını hatırlıyorsun. Kuru bir yaprak gibi günbegün sararıp soluyorsun. Ruhun ve bedenin nefes almakta zorlanıyor artık…

“Bu kırışan yüz, bükülen bel benim mi?” Diye soruyorsun kendine. Şimdi, görmekten hoşlanmadığın bedenin haykırıyor “Bitti, bitti!” Diye. Tükeniyorsun…

Esen yelle savrulup giden hazan yaprakları gibi solgun bir yaprak olmayı tercih ediyorsun, insan olmak yerine. Öylesine ağır geliyor ki zamanın yükü, her geçen dakika daha çok telaşlanıyorsun. Korkuyorsun, her an hayatın kayıp gidecek diye ellerinden…
İstemediğin yalnızlık kapında şimdi.
Farz etki artık yalnızsın…
Bitmez sandığın gençliğinden eser kalmadığını görüyorsun. Delice harcadığın zamanlar aklına her gelişinde, yere düşürüyorsun yüzünü. Saatler senin için ilerliyor, uçup giden ve seni hiç bırakmayacak sandığın gençliğine, güzelliğine söyleniyorsun. Ama faydasız. Giden gitmiştir, üstelik hiç acımadan, vefasızca, habersizce çekip gitmişlerdir.

Oysa ne kadar da kıymetliydiler değil mi senin için? Hiç düşünmezdin değilmi, hayatın mum misali erimeye mahkûm olduğunu ve yalnızlığın bir gün kapını çalacağını? Sen buyur etmesen de misafirin olacağını?

Farz et ki artık yalnızsın…
Aynalar da artık senden yana değil. Küsüyorsun aynalara, seni yalnız bırakan gençliğine ama kimsenin umurunda değil. Geri istiyorsun kaybettiklerini, iç çekiyorsun sessizce, ağlıyorsun kimseler görmeden. Sonra… Ağlamaya bile geç kaldığını anlıyorsun.

Yitirdiğin vakitler aklına her gelişinde, çaresizliğin verdiği pişmanlıkla kıvranıyorsun. Hoyratça davranmıştın hani zamana, şimdi de zaman sana hoyratça davranırsa ne yapacaksın?

Yalnızlığın durakları geliyor aklına, korkuyorsun. Korkular çaresiz, sen çaresizsin. Oysa hep yalnızdın zaten. Kalabalıkların içindeyken bile yapayalnızdın...

Duymak istemeyen, kabullenmeyen sendin. Biliyordun, hazırlanmalıydın, seni yalnız bırakmayacak olan Rabbi’ne kulluğunu eksiksiz yapmalıydın. Ya şimdi, kim yanında olacak? Son nefesinde kim giderecek korkularını?

Kim girecek seninle kabrin kuytusuna? Kimde teselli bulacaksın, mahşer kalabalığında?...

Hatırla…
Bencilleşen dünyanın bencillikle yoğrulan bir dişlisi de sen olmuştun. Sadece sen vardın hayatının merkezinde. Sen de aciz bir varlıkken koymamalıydın kendini hayatın merkezine. Bu kadar önemsememeliydin kendini. Seni önemseyeni tercih etmeliydin.

Oysa şimdi… Vazgeçilmezlerin çoktan vazgeçmiş senden!

Seni bırakmayan ve her daim elinden tutan Yaradan’a vefasızlığın mahkûm etti seni yalnızlığa. Yalnız bırakmayacağının müjdesini de vermişti üstelik, duymak istemeyen sendin. Ve sen yalnız bıraktın, nefsinin arzularını tercih ederek; O’na götüren yolları, seccadeni yalnız bıraktın, yetimin gülüşünde saklı olan rızasını yalnız bıraktın, gecenin pişmanlığa çağıran demlerini yalnız bıraktın.

Ya şimdi?... Onlar seni yalnız bırakırsa ne yapacaksın!

Bak! Varlığın önemsenmiyor artık. Dost bildiklerin çoktan çekip gittiler. Oysa seni önemseyen, sana asıl dost olacak biri hep vardı. O Bir’e, o Tek’e sırtını dönen sendin…

Gün sayıyorsun şimdi, yalnızlığın duraklarına. Uçurumun eşiğine getirdi de seni unuttukların, fark edemedin!

Kabir geliyor aklına. Hayatında gördüğün birçok kişi son yolculuğuna gelecek ama kimse girmeyecek seninle beraber kabre… Ürperiyorsun, hesap melekleri gelince yanına, ne yapacağını düşünüyorsun, çaresizce...

Tekrar Rabbin geliyor aklına.
Eyvahlar olsun! Yeni mi hatırlıyorsun sonsuzluğun sahibini! Neden unuttun O’nu? Neden kabirde de yalnızlığa mahkûm ettin kendini? Şimdide Rabbin seni yalnız bırakırsa ne olacak halin!

Mahşerin kalabalığında da yalnızlığa mahkûm olacağın geliyor aklına. Kabir gibi orada da mı kimsesiz kalacaksın? Öyle ya çok dostun, çok sevenin vardı. Peki, orada da olacaklar mı? Yalnız geldin dünyaya. Yalnız gideceğini neden unuttun?...

Uçurumlara sürükleyen nefsini dost mu sandın kendine! Yalnızlığın yokuşlarında, seni çoktan yalnız bıraktı oysa dost bildiklerin. Seni yalnız bırakmaması için niyazda bulunmadın hiç değil mi Rabbine...

Oysa bunu hep istemeliydin hem de hıçkıra hıçkıra. Gözyaşların şahit olmalıydı, sadece Rabbine güvendiğine ve sadece O’nu istediğine.

Yalnızlığını unutturacak işlerle meşguldün hep. Unuttuğun güzellikleri görmeyecek kadar hırslandıkça hırslandın, yozlaşmış dünyada. Oysa ibretin en büyüğüne şahit oluyordun, her gün yeniden. Ölüm’dü hani adı…

Bir kefen parçasından başka hiç bir şey götürmedi gidenler. Buna rağmen maddeyle sınırladın hayat çizgini. Yazık etmedin mi kendine?...

Kardeşlik neydi? Sılai rahim neydi? Tövbe etmek neydi?... Unuttun bunun gibi daha nice güzellikleri.

Dur ve düşün! Bir soluklan, nereye koşuyorsun bir bak!...

Yüzleş kendinle, dön içine. Ne kadar yararı var sana, peşinden koşturup durduğun hayatın? Hazır mısın yalnızlığa? Bir sor kendine. Seni yalnız bırakmayacak bir şeyler hazırladın mı öteye, bir düşün!

Şimdi bir muhasebe yap kendinle. Hesap vermeye gitmeden, hesapla artılarını ve eksilerini. Düşün ki ömrünün son demlerindesin ve yalnızlığı yaşıyorsun. Nasıl olmayı düşlerdin? Ardına baktığında nelerin olmasını isterdin? Dürüstçe cevap ver kendine…

Bir de şöyle düşün

Şimdi dur! Bir de şöyle düşün…
Düşün ki Rabbinin rızasını gözeterek, ömrünün basamaklarını birer birer geride bıraktın. O basamakları, seni yalnız bırakmayacak olan güzelliklerle donattın…

En önemlisi de her adımında salih ameller işleyerek arkanda sarılacak birçok umut dalı bıraktın…

Anneni babanı duacı ettin kendine. Ailen ve eşin senden razı. Akraba ve komşuların, senin müşfik elini bir ömür boyu hep hissetti üzerlerinde. Yetimi gözettin, fakiri doyurdun… Dinine her fırsatta hizmet ettin, edemediğinde de edenlerin elinden tuttun, destekledin.

İnsanlardan uzak kaldığın anlarında, gözyaşları içinde yalvardın durdun Rabbine…

O Yüceler Yücesini andın saatler boyu. Tespihin döndü durdu, dilin ve kalbinle birlikte… Nefsinin arzularına karşı bir nöbet ki bekledin ömür boyu… Şeytanı adeta çıldırttın takva ve irfanınla…

Ne güzel değil mi?...
“İyi ki de kul olmayı bilmişim” diyorsun şimdi kendi kendine. “İyi ki de kul olmayı bildirmişsin ey Rabbim!” diyorsun yeniden.

Umudun var şimdi. Kimseler yanında olmasa da mühim değil, Rabbin var ya! Bu yeter sana. Unutmamanın ve yalnız bırakmamanın sevincini ve huzurunu yaşıyorsun şimdi.

İyilikte kusur etmediğin, akraban, komşun, arkadaşın da vefalı sana. Çocukların, hatta torunların bile üzerine titriyor. Güzellik eden güzellik buluyor…

Ölümü beklerken heyecan duyuyorsun artık. Vuslat oluyor, Hz. Mevlana misali düğün oluyor ölüm senin için. Korkular yerini ümide bırakmış. Seccaden ve her günahın ardında burkulan yüreğinin tövbeleri, yalnız bırakmıyor seni, ne güzel…
Zamanı da hiç yalnız bırakmadığını farz et. Ne mutlu sana! Dakikaları saat, günleri yıllar hükmüne çevirmişsin. Şimdi onlar da gelecek ardından ve kapısını her daim çaldığın Rabbin yalnız bırakmayacak seni, müjdeler olsun!...

Yalnız değilsin. Tebessüm ediyorsun, kul olmayı tercih ettiğin için insan olmaktan öte…

Akıl ile Nefis...

2009-08-29T07:59:00.003-07:00

Akıl, en basit tanımıyla 'düşünme, anlama, kavrama ve davranışları ayarlama melekesi' olarak bilinir.
Bütün çağlar boyunca insanoğlunun en ziyade düşündüğü, tanımlamaya çalıştığı, anlamak için çırpındığı meleke bu olsa gerektir. En eski filozoflardan en derin mutasavvıflara kadar düşünen her insanın, varlıkla ilgili idrak noktasının baş köşesinde akıl durur. Bu yüzden hakkında sayısız yorumlar yapılmış, bütün dillerin sözlüklerinde sayfalar dolusu yer ayrılmış, ansiklopedilerde birbiriyle kâh örtüşen, kâh nakzeden fikirler öne sürülmüştür.
Felsefeciler onu neredeyse Tanrı ile özdeş kabul ederek insan düşüncesinin mutlak değeri olarak düşünmüşler ve onu değişmez, zorunlu bir Raison mertebesine koymuşlar, bu yüzden daima büyük harfle yazmışlardır. İnsana has düşünme tarzı ve eşyanın sebeplerini yakalama melekesi olduğunu iddia edenler ise onu nesnelleştirip öznel akıldan (meleke) ayırmışlardır. İslam düşüncesi (Farabî, İbn Sina vb.) aklın Vacibü'l-Vücûd'dan doğduğunu söyler ve biri diğerinden çıkan dokuz aklın varlığını kabul eder. Bunlar hem ontolojik, hem de bilgi değeri olan birer varlık sayılırlar. Batı düşüncesinde bilgi kaynağı olarak aklı gören ve aklın üstünlüğünü takdis eden rasyonalizm ile ayrılan yanı gönül ve nefsin akılla ilişkisini dışlaması sebebiyledir. "Aklî olan reel, reel olan da aklidir (Hegel)" düsturuna ulaşasıya kadar pek çok filozof aklı öncelemiş ve "aklın kanunlarını eşyanın kanunları olarak (Aristo)" görmüştür. Bunlar içinde bir tek Pascal "Kalb (gönül) öyle sebeplere (Raisons) sahip ki akıl onların hiçbirini tanıyamaz!" diyerek doğunun akıl anlayışındaki zenginliğe referans olmuştur. Çünkü doğuda akıl kutsal olmakla birlikte gönül (rahmanî) veya nefisle (şeytanî) olan ilişkisi sayesinde kimlik kazanır. Oysa doğulu anlayış aklın gelebileceği son noktanın gönül olduğunu söyler. Bu da imanın bir tezahürüdür. Hani Cüneyd'e "Falanca yerde bir alim var, Allah'ın varlığını 99 delil ile ıspat ediyor!" dediklerinde, "Demek onun, Allah'ın varlığıyla ilgili 99 şüphesi varmış!" cevabını vermesi gibi. Bu bakımdan sufiler aklı, "Hak ile batılı birbirinden ayırd etmeye yarayan nur" olarak görürler ve akl-ı evvel olarak Nûr-ı Muhammedî'ye işaret edip vahdet mertebesine işarette bulunurlar. "Allah'ın ilk yarattığı şey akıldır!" hadisini de buna delil gösterirler.
İnsan aklı nefis ile de sıkı ilişkidedir. Nefis, batı düşüncesine göre bir şeyin aslı ile tasavvurunun aynı olmasıdır ki mantıktaki özdeşlik ilkesiyle izah edilir. Bir şey aslında, özünde var ise, yani idesi kendisinde ise, varlığı düşüncesiyle birlikte ortaya çıkıyorsa nefs sahibidir. Tasavvufta buna insanın zatı, mahiyeti gözüyle bakılır. İnsanda kötü huylara ve çirkin vasıflara zemin olan soyut varlığa nefis denildiği gibi insanı yönlendiren, sorgulayan cism-i latîfe de nefis denir. Bu sorgulama süfli arzulara karşı olur da sahibini kınarsa nefs-i levvâme, kötülüklerden kişiyi arındırırsa nefs-i mutmaine adıyla anılır. Sorgulama melekî hasletlere karşı olursa insanın o nefisten kurtulması gerekir. Çünkü o insanın en büyük düşmanıdır. Çile yaparak, riyazete girerek, mücahede ederek onu ezmek, kırmak, öldürmek gerekir. Böyle nefse nefs-i emmâre veya nefs-i şehvanî denir. "Nefsini bilen Rabbini bilir" düsturu insana bu yüzden gerekir.

GÜLE GÜLE!..
Akıl ile nefis ilişkisini göstermek için Mevlânâ'nın Mesnevi'de anlattığı bir hikâyenin özetini sizlerle paylaşmak istiyorum (Mesnevi, b. 1533-1545):
Akıl ile nefis, Mecnun ile dişi devesi gibidir. Mecnun Leyla'ya doğru yol almaya çalışırken devesi geri dönüp yavrusuna varmaya gayret ediyordu. Ne vakit Mecnun gafil olsa deve yoldan sapar geri gitmeye çalışırdı. Mecnun aşkla, sevdayla dolu olduğu için sık sık kendinden geçiyor, aklı gidiyordu. Leyla'nın sevdası akıl mı bırakmıştı zavallıda!.. Deve onu pek iyi gözetliyor, yuları gevşediği vakit fırsatı değerlendirip gerisin geri yol almaya başlıyordu. Pek de çevikti üstelik. Mecnun kendinden geçmeye görsün, gerisin geriye hızla ilerliyordu. Mecnun ise kendine gelip gözlerini açınca önce gittikleri yerlerden fersahlarca geride kaldıklarını görüyordu. İki üç gün böyle yol aldılar. Mecnun yıllarca yol almış gibi şaşkınlık içindeydi. Sonunda "Ey deve!" dedi, "İkimiz de âşıkız; fakat aşklarımız birbirine aykırı ve zıt. Demek ki biz iki yoldaş olamayız. Senin sevgin de yuların da bana göre değil. O halde ayrıl git benden, beni yolumdan saptırma. Güle güle!.."(Şefik Can, Mesnevi Hikayeleri'nden özetle, s.363)
Kıssadan hisse: Nefis devesi, heva ve heves adlı yavrularını hiç terk etmeyecektir. O halde deveyi terk etmekten gayrı yol kalmıyor. Yapabilene!..
Nefis üç köşeli dikendir. Cebine nasıl koyarsan koy, o sana batar.

BERCESTE:
Ben isterim akıldan delalet
Akıl bana gösterir dalalet Fuzuli Ben akıldan rehberlik istiyorum, o bana sapkınlık gösteriyor.

Görüşeceğiz

2009-08-29T07:59:00.001-07:00

Dilimi kilitlemiş dünya… Kelimeler anlatmak istediklerimi anlatamasa da bu aralar
usulca gözlerimle anlatmayı seçiyorum.

Otobüs penceresinden el sallayan bir çocuk beni tanımasa da gözleri ile haykırıyor…
- Görüşeceğiz …

Uzunca bir yol elleri ile çekmekte olduğu tekerlekli bir araba tekerlekli arabada
utanarak giden yaşlı bir baba … Yere bakan gözlerini kaldırıp gözlerime
fısıldıyor…
-Görüşeceğiz …

Kuşlar mevsimlerini bilip göçe uğrattılar beni ötüşlerinden anladığım kadarıyla;
-Görüşeceğiz …

Kar kaplayıp sakladığında toprağı güneş okşayarak erittiğinde karı bahar
geldiğinde söylediğinde baharı rüzgar esip kurutup kopardığında yaprağı sessizce
anlattıkları;
-Görüşeceğiz …

Bir anne ve göz kapakları dünyaya kapanmış bir bebek… Annenin elinde gözyaşlarıyla
ıslanmış bir mendil…Toprak atılırken kürek kürek…Annenin gözlerinde ki kelime;
-Görüşeceğiz…

Hiç tanımadığım uzaklardan gelmiş bir grup yolcu dillerinde bilmediğim dualar
yüzlerinde tanıdıktı tebessüm…Farklı olsa da kelimeleranlaştığımız tek yer;
-Görüşeceğiz…

Gece kararttığında odayı güneş alıp gittiğinde başını… Günümün yarını olacakmış
gibi kurguladığım da zamanı… Uyku çöktüğünde gözlerime benim için önemli olanı
ölümün küçüğü uykuyla susturduğumda…Alıp verdiğim her nefes sonrasında;
-Görüşeceğiz…

Aşuk maşuktan geçerken Mecnun Leyla’sını Mevla’da bitirirkenYunus ağlarken yane
yane Mevlana ‘’hamdımpiştimyandım’’ diyerek dünyadan geçerken her birinin de
zikrettiği;
-Görüşeceğiz…

Adem Havva’dan ayrılırken Meryem kelimesi İsa’ya son kez bakarken Fatıma Hasan ve
Hüseyin’i gözlerinde okşarken Yakup gözleriyle Yusuf’u özlerken içlerinde
sakladıkları;
-Görüşeceğiz…

Adım adım yaklaşırken Kabe’ye gözlerin yerde…Aniden kaldırıp gözlerini Kabe’ye
gözlerinde nedenini bilmediğin gözyaşların ile… Kabe’den uzaklaşırken gözlerinden
dökülen vedanın duası;
-Görüşeceğiz…

Şimdi bahar kabul olmasını istediğimiz duamız var.
Göremediğimiz yüze duyamadığımız sese hissedemediğimiz kokuya anlayamadığımız
dile şefkate merhamete tevazuya inceliğe ihtiyacımız var.
Gelip geçen insanlığa ÖRNEK OLAN İNSAN(sav)
Şimdi bahar kabul olmasını istediğimiz tek dua;

Gözlerimiz gözlerinizi göremese de gönlümüz görüştü sizinle Efendim…
Gönüllerin bir olduğu yerde Görüşmek Duası ile Efendim…
Amin
MİHRİCAN KESKİN

Bende Aşık Olmak İstiyorum Diyorsanız

2009-08-29T07:58:00.000-07:00

'' Bende aşık olmak istiyorum ...'' diyen tüm nefislere bu yazıya kulak kabartmalarını tavsiye ediyorum .

...Eğer aşk sadece bir başkasını sevmek ise , neden aşıklar sevilip sevilmediklerinden endişe duyuyorlar ? Ya da diğerini ilgisinin azaldığında aşkın şiddeti neden düşüyor.
Aşık olan insan , aşık olduğu kişi için '' beni bugün arayacak mı acaba ? '' diye endişeleniyorsa , kimse , aşk, ötekisini çılgınca sevmektir diye iddia edemez. Karşılıksız sevmek sadece anne-babalara özgüdür ve bunun adı da zaten aşk değil , şefkattir.Aşkı besleyen karşılık bulmasıdır.

Peki insan neden aşık olur ?

İnsanı en çok inciten , ruhunu daraltan temel acının , insanın kendisini değersiz hissetmesi olduğu kanaatindeyim . Aşk da tam burada dervreye giriyor . Kişiler kendilerini değerli hissetmek için , zamanımızda en çok aşka sığınıyor ve aşkı kurtarıcı olarak görüyor.İlginç bir şekilde bir kuratarıcı gibi sarılınan aşk , kendisinden bekleneni veremediğinden ve kesinlikle veremeyeceğinden , temel bir insani acıya dönüşüyor.Özellikle terkedilen insanlar yada aşklarına karşılık bulamayan insanlar yada kendilerine kimsenin aşık olmadığına inanan insanlar kendilerini değersiz hissetmeye başlıyorlar .

Aşık olan kimse , aşık olduğu kişiye veya aşık olmak potansiyeli olan kişiye bağımlı hale gelir . Kişi kendisini değerli kılmak için öteki insana bağımlıdır.Kişi kendisini kutsayan seslerin olmadığı bir yerde yaşayamaz.Bugün Amerika'da ve bir bütün olarak Batı da insanların özgür ve bireyci oldukları iddiası , psokolojik anlamda bir yalandır.Ben onları daha ziyade '' yanlız yaşayan fakat pskolojik açıdan ötekine bağımlı insanlar '' olarak görüyorum.Çünkü narsistleşen benlikler varolabilmek için ötekinin takdirine , ilgisine, hoş sözlerine muhtaçtır.Kişiler kendi büyüklenmeci benliklerini başkalarının aynasında dev görüntüleri olduğunda ancak kendilerini var hissedebilmektedirler.

Demek insanın değerli olduğunu hissetmeye ve değer verilmeye , sevilmeye ihtiyacı var . hemde mutlak surette . Bunu , kendisi gibi sonsuz sevilme ihtiyacı olan başka insanlar üzerinden karşılamaya çalışmak ise bir çelişkidir ve nafile bir çabadır.

İnsan ancak Mutlak bir varlık tarafından sevildiğinin farkına vararak bu ihtiyacını karşılayabilir.
Peki böyle bir ilgi/sevgi varmıdır .?

İnsan madem kainatta var olmayan birşeye muhtaç olamaz. Demek ki mutlak manada ilgi-sevgi gibi ihtriyaçlarımızın vücudu bize Mutlak manada ilgi-sevgi gösterildiğinin bir delilidir.

Ben ve yıkılmış bir mezar

2009-08-29T07:57:00.002-07:00

Sayfa sayfa dökülüyorum. Takvimlere yazılmışım. Yaprak yaprak tutunuyorum hayata. Dalımdan düşen rakamların sürekliliğinde, çabalamaktayım. Bir vuruşlar zincirinin halkalarından tek tek geçiyorum. Önce yelkovan takip ediyor, baltalıyor ömrümü, sonra akrep... Tik, taklar arasında mekikteyim. Önce tik, sonra tak…

“Belki bu son vuruş olacak” diye düşünmeden, kanıksadığım bir halin, zaman nehrinin akıntısında yüzmekteyim. Salladığım kürekler, bazen koca kayalara çarpıyor, bazen hızlanıyorum, akıntı da hızlanıyor. Bazense sakinim, durgunum…

Gülkurusu ikindiler yaşamadan önce, ışık dolu bir sabah konmalı pencerelere. Güneşin ahenkli dönüşlerini fark edemesem de, yine de dönsün istemekteyim. Işısın, ısıtsın… Güllere özlemim, sevecenliğimse hep aynı kalıyor. Hiç değişmeden… Bir kırmızı olsun diyorum, bir beyaz, bazen pembe ya da hep sarı.

İçinde yanan şeyleri kimse fark etmez çok kereler. Güneş yanar, gül yanar, sen yanarsın. Derin bir sevda yaşanır gibi, girdabına çekilirsin içinin ta en içine… Seher olur, sabah olur, gün olur, gece olur. Hayat sürer, mevsimler döner, dolanır ömür ağacının gövdesine. Her günde bir yaprak dökülür, dallarından aşağı. Yere değer, bitmez, hep devam eder bu dökülüş. Ruhun acır, canın acır yere değince. Korkarsın…

Dedim ya… Ben sayfa sayfa dökülüyorum. İşte öyle olur hayat. Her zaman sayfa sayfa dökülürsün. Ve bir gün sökülürsün köklerinin en sağlam yerinden, devrilirsin boylu boyunca yere. Zamanın seyriyle dönen âlemin gidiyor olduğu son noktanın bir önemi yok aslında bizler için. Asıl önemli olan, boylu boyunca devrildiğin o andır işte.

Her şey biter o zaman. Hiç dünyaya gelmemiş, hiç yaşamamış gibi olursun. Toprağın altına uzanan bedenin hep oradaymış gibi, tümsek bir şekilden ibaret kalır. Beyaz bir taştan başka hiçbir şeymişsin gibi öylece durursun orada. Kimse anlamaz seni, dünya yüzünde yaşadıklarını, duyduklarını bilemez. Kendi kıyametin, kopmuştur artık. Sonra, güne değen köklerin üşür, için üşür, toprakta bıraktığın boşluk üşür. Çünkü bir gün, sen bile kalmazsın o mezar taşının altında. Sadece boşluğun kalır geride, boyun kadar kazılmış soğuk boşluğun…

Önümüzde beyaza boyanmış, iki sütunu birbirine bağlayan kemerli bir kapı duruyor. Araba tekerleklerinin altından akıp giden paket taşlar özenle dizilmiş. Tekerlekler dönüyor, sonra bir daha dönüyor, dönüyor… Dünya dönüyor, âlem dönüyor, ay, güneş, cümle eşya katılıyor bu semaya. Dönüyoruz, hızlı bir dönüşle. Tekerlekler de dönüyor.

Sürekli dönen bir şeyin üzerinde olmak, yer değiştirmek anlamına da geliyor aslında. Bir yerden bir yere ulaşmanın adı oluyor bir bakıma. Bizi ikinci hayatımızın başlangıcı olan, diriliş sabahına götüren dünyanın da helezonik dönüşleri, sabit zannettiğimiz evrenin çırpınışları da hep aynı şeyi söylüyor dikkatle baktığımızda.

Bazıları ikinci dirilişe inanmayıp, göz kapamakla daimi bir gecenin içinde yaşamaya zorlasalar da kendilerini, güneş inadına doğuyor gökyüzünde. Aydınlıkların baskınlığı, örtüyor zifiri koyulukları. Tekerleğin dönüşünü, dünyanın dönüşünü ve de güneşin dönüşünü engelleyemiyor biçare bedenler. Vah yazık!

İlerleyen arabayla birlikte farklı bir âleme giren ruhum hissetmiş olacak ki bulunduğu ortamı, sessiz bir hüzne gömmüş kendini, beklemekte… Cesedim madde olayını çoktan aşmış; ama dıştan bakıldığında hâlâ bir et ve kemik birikintisi halinde duruyor.

Ve gözlerim… Sol tarafın kuraklığında seyredecek hiçbir şey bulamayınca, kayıveriyor sağ tarafa doğru. Sağ ve sol… Bu iki zıt kavram, arabanın geçtiği şu anki yolla ayrılıyor birbirinden. Sağ taraf, sol cephenin aksine yeşillik, orman, kalabalık, kalabalık, kalabalık…

Sonra birden duruveriyor biteviye dönen araba tekerlekleri. Asfalt yol bitiyor, artık araba devam edemez gitmeye. İniyorum mecburen. Ardından patika bir yoldan yürümeye başlıyorum. Yürüyorum adım adım… İyice yağmur yemiş toprağın, kesif kokusunu soluyarak, adım adım ölçüyorum zamanı. Sürekli bir nefes alıp verme eylemindeyim…

Nefes alıp verirken, iki fiilin gergefinde mekik dokuyorum aslında. Alıyorum, sonra veriyorum. Alacak mıyım diye düşünmeden, verecek miyim diye tasalanmadan, dünyayla öteki arasındaki çizgide gidip geliyorum. Kanıksadıklarımın içinde kaybolduğumdan mıdır nedir bilmem, öyle doğal, öyle akışında, öyle sıradan geliyor ki bazen… Gittiğimde gelmeyi, geldiğimde gitmeyi tasarlamıyorum bile. İki fiil, iki şükrü gerektiriyor aslına. Ama çok kereler hatırlamıyorum bile...

Hayatın içinde yapabileceğim en anlamlı yürüyüşlerden biri bu belki de. Yüzümü, gerçeğe dönmek, gerçeğin tam ortasında ilerlemek gibi... Oyun ve oyalanmanın içinde yaşanan en büyük gerçeklik… İşte tam önümde duruyorlar.

Şimdi sadece onlar ve ben varız sanki âlemde. Yağmur sularıyla ıslanmış, üzerlerine biriken günlerin tozlu saatlerini silmiş, süpürmüş mermerden yapılma mezar taşları… Kiminde bir şehit edası, kiminde bir kelebeğe öykünmüş bebek elleri. Kimin de anne feryadı, kimin de yorgun yaşlı bir beden, kimindeyse boşluk... Sadece koca bir boşluk… “Lezzetleri tahrip edip acılaştıran ölümün,” dünya yüzünde görülen ufak tefek tümsekleri… Görkemli lahitlere nazaran; mütevazı, halim selim toprak yığınları…

Toprağı düşünmek ayrı bir hâl. Tüm bedenleri ayırt etmeden bağrında uyutan, zalimini, âlimini ayıklamadan, her kula yer açan bir merhamet damlası o. Tüm insanları, hayatta olduğu zamanlar da da ayırt etmeden doyuran, barındıran bir cömertlik ustası aynı zamanda.

Bu düşüncelerin ağına tutunmuşken, topraktan geçip, yine cesetleri toprağın derinlerine gömülmüş, ruhları bilinmez nerelerde yakınlarımın, mezar taşlarından biri, ruhumun uçuşa geçmesine neden oluyor… Farklı bir mahale doğru yol almaya başlıyor hayalim.

Uçuyor, uçuyor, uçuyor… Sonunda Urfa kalesinin mancınıklarından, İbrahim’in (as) atıldığı ateşin hararetiyle, ısındığını hissediyor. Sanki İbrahim’i (as) yakmayan ateş, hâlâ orada yanıyor. Yanmak maddesi hiç tükenmemiş, İbrahim peygamberi hala bağrındaki gül bahçesinde koruyor. Ruhum yol almaya devam ediyor o sırada ve kalenin altındaki kayalarda göz göz yuvalanmış güvercinlerin kanat çırpınışlarıyla yarışarak, en aşağı doğru süzülüyor. Sonunda da demir parmaklıklarla örülmüş bir mezarın önünde duruveriyor.

“Yıkılmış bir mezar” ziyaretidir bu. İçine yığdıklarını çoktan kaybetmiş, olmayan mezar sahibinin anısına, taşmaya başlamış manevi rüzgârlarını, etrafına çektiği çizgilerle sınırlamaya çalışmış bir mezarın ziyareti… Üst tarafta bütün görüntüyü 40 sene önce anlatmış olan, “yıkılmış bir mezar” şiiri yazılı:

(*)“Yıkılmış bir mezarım ki, yığılmıştır içinde
Said'den yetmiş dokuz emvât(**) bâ-âsâm âlâma.
Sekseninci olmuştur mezara bir mezar taş,
Beraber ağlıyor(***) hüsrân-ı İslâm'a.
Mezar taşımla püremvât enîndâr o mezârımla
Revânım sâha-i ukbâ-i ferdâma.
Yakînim var ki, istikbâl semâvâtı, zemin-i Asya
Bâhem olur teslim yed-i beyzâ-i İslâm'a.
Zîra yemîn-i yümn-i imândır,
Verir emn ü emân ile enâma.”

Şiirin altında “Said Nursi” yazılı. Görüyorum ki; gerçekten yıkılmış bir mezar, yığılmış içine her âlem. Ama yine de derdi tek… İslam hüsranına ağlıyor için için, görünmeyen gözyaşlarıyla.

Boş mezarın duyulmayan iç âleminde, önceden anlattığı, tasvirlediği görüntüler ses veriyor bir anda. Ölüm anının sesi yankılanıyor hala, o yıkılmış mezar koyuluğunda. Ben şimdiden görüyorum ki diyor seneler ötesinden bir ses: Yakın bir zamanda kefenimi giydim, tabutuma bindim, dostlarımla veda eyledim Cenazemin lisan-ı hâliyle, ruhumun lisan-ı kaliyle bağırarak derim: El-amân el-amân! Yâ Hannân! Yâ Mennân! Beni günahlarımın hacâletinden kurtar!

İşte kabrimin başına ulaştım, boynuma kefenimi takıp kabrimin başında uzanan cismimin üzerine durdum. Başımı dergâh-ı Rahmetine kaldırıp bütün kuvvetimle feryat edip nida ediyorum: El-amân el-amân! Yâ Hannân! Yâ Mennân! Beni günahlarımın ağır yüklerinden hâlas eyle! İşte kabrime girdim, kefenime sarıldım. Taşıyıcılar beni bırakıp gittiler. Senin afv- ü Rahmetini intizar ediyorum...

Said diyor bunları, koca Said… Nurla doğmuş, nura doğmuş bir bedenle… TÜM NUR ÂLEMİNİN KAPISI BURADAN AÇILIYOR GİBİ, tüm talebeleri, mezar taşının etrafında halkalanmış gibi…

Ve orda, hayalimin ulaştığı son noktada; “Bahtiyar bir ihtiyar var. Adı Bediüzzaman… Etrafı, sekiz yaşından seksen yaşına kadar bütün nesiller tarafından sarılmış. Yaşlar ayrı, başlar ayrı, işler ayrı… Fakat bu ayrılıkta gayrılık yok! Hepsi bir şeye inanmış, Allah’a! Âlemlerin Rabbi olan Allah’a, Onun ulu Peygamberine. Onun büyük kitabına. Kur'ân henüz yeni nâzil olmuş gibi, herkes aradığını bulmuş gibi bir hal var onlarda. Said Nur ve talebelerini seyrederken, insan kendini âdeta Asr-ı Saadette hissediyor. Yüzleri nur, içleri nur, dışları nur Hepsi huzur içindeler. Temiz, ulvî, sonsuz bir şeye bağlanmak, her yerde hâzır, nâzır olana, âlemlerin yaratıcısına bağlanmak, o yolda yürümek, o yolun kara sevdalısı olmak Evet! Ne büyük saadet!”1

Bir “Fatiha” serinliğinde, bir “Allah rahmet etsin” huzurunda, ayrılıyor ruhum ve hayallerim yıkılmış bir mezar aydınlığından. Yanı başına yapılmış Bediüzzaman çeşmesinden kana kana su içerek serinlemek diliyor bir an, mümkün olsa…

Hayalimin derinliklerinde yer değiştiren ruhum, tanımsız bir mezar taşını ziyaret ediyor sonra, yeri belli değil, zamanı belli değil. Mezar taşının üstünde “Nurdan” yazıyor. Acıklı bir hali var, ölümün yansıdığı her mezar taşı gibi.

Belki bir sonbahar akşamında, belki bir bahar sabahında veda eyleyecek bedenim bu âleme. Hayatın sonunda kapatacağım gözlerimi ebediyete açmak adına. Belki başarmış olacağım kul olmayı, belki bir “Ah! Keşke” kalacak bana bu günlerden yadigâr. “ Ah! Keşke”…

Sonunda tüm düşlerinden, düşüncelerinden sıyrılarak geri dönüyor ruhum bedenimin olduğu yere. Kendime geliyorum bir anda. Ve kendi kendime şunları fısıldarken ayrılıyorum şehir kabristanından:

Ayrılık vakti geldi ey gönlüm! Ziyaret bitti, gün kararmaya yüz tutuyor. Artık gitme zamanı geldi. Yakın zamanda kaybettiğin yaşlı dedeni, ondan çok önceleri hayata veda eylemiş, üzerini çoktan yeşillikler bürümüş mezarın altında yatan, babaanneni bırakıp gitme zamanı geldi. Hayalen yaptığın “Yıkılmış bir mezar ziyareti” de yazıldı defterlere, sayfalara, akıllara…

Gidiyorum şimdi. O hep devam edecekmiş gibi gelen hayatıma geri dönüyorum. Yine yanlışlarla, günahlarla geçecek günlerime yenilerini eklemek üzere, dalacağım hayatın en içine. Yine de ümit var olacağım ama. Belki bir kurtuluş ümidiyle yaşayacağım, belki de olmasını dilediğim ebedi hayatımın güzelliğini düşüneceğim için için.

Kim bilir belki kaç kez daha sabahın altısında, gecenin bir yarısında çalacak telefonla, yakınlarımın ölüm haberlerini alacağım. Birer birer vereceğim toprağa onları, gözlerimdeki yaşlık, kalbimdeki ürpertiler devam edecek… Öyle demişti ya Peygamber biricik oğlu İbrahim’i toprağa verdiğinde: “Şüphesiz ki göz yaşarır, kalp ürperir…

Ta ki sıra, bir gün bana gelene dek. İşte o gün, gene geleceğim. Hem bu defa hiç ayrılmamacasına, hiç geri dönmemecesine geleceğim. Sizlerden biri olup, uzanacağım mezar taşımın altına. Kendimin sandığım, ama gerçekte ona bile sahip olmadığım mezar taşının altına. Ellerimde boş ameller… Yine geleceğim, hem de bir daha geri dönmemek üzere. Geleceğiz, hep birlikte…

Nurdan Huyut

Dipnotlar:

(*) Bu kıt'a, onun imzasıdır.
(**) Her senede iki defa cisim tazelendiği için iki Said ölmüş demektir. Hem bu sene Said yetmişdokuz senesindedir. Her bir senede bir Said ölmüş demektir ki, Said bu tarihe kadar yaşayacak.
(***) Yirmi sene sonraki bu şimdiki hali, hiss-i kablelvuku' ile hissetmiş.

anlayamıyorum insanları!

2009-08-29T07:57:00.001-07:00

Anlayamıyorum insanları!

bir ömrü yaşamamız için varedeni düşünmeyip, daha doğrusu kendini tanımayı bırakıp belkıde, kendini dünyaya düşmanca tavırlar sergileyerek tanımaya çalışıyorlar...

ki kendini bilen rabbini bilirmiş...

dünyaya bakıyoruz; iyilik adına çalışanlardan ziyade, kötülerin yaptıklarının cürmünü insanlık çekmekle yaşanılıyor, yaşamamız gereken yeryüzünde...

ortalama bir kişinin yaşamı 80 yılken bu yıllarını tüm dünyaya sahip olmak ve hiç ölmeyecekmişçesine menfaat ve çıkar ilişkileriyle sarmakla görev almış sömürge insanlarıyla doldu dünya...

insanoğlu acziyetini ne zaman farkedecek!...

bizler bu dünyayı bize bırakanları belkıde yargılıyoruz, kızıyoruz, nedenlerini irdeliyoruz? Peki biz bizden sonraki nesle nasıl bir dünya bırakacağız?..

bir girdap misali kötülükler her geçen gün artıyor: savaşlar,açlık,terör,küresel
ısınma, seri cinayetler vs.. isimleri dahi insana hoş gelmeyen bu terimler bizler için sıradanlaşıyor gittikçe çünkü biz insanoğlu kendimiz için hayatımızı mahvedecek seçenekleri artırmada yarışıyor haldeyiz...

belkıde bir çare üretmek derdim kendimce, varolan umutları büyük bir umuda dönüştürmek...

belkıde en yakınlarımızdan başlayarak, en azından kalpleri kırmasak,naçizane bizler yakınlarımıza umut olabilsek,çok uzak olmaz sanırım hayal ettiğimiz yaşanılası bir dünya çok uzakta değil belkıde çok yakınımızda, ne dersiniz?...

Kibar olmak mı önemli yoksa haklı olmak mı ?

2009-08-29T07:56:00.000-07:00

İnsanların birbirine tahammüllerinin bitmeye başladığı bir hayata adım atıyoruz yavaş yavaş. Hatta belki de hızla. Değişen ne, farklılaşan ne diye baktığımızda görüyoruz ki, insanların "ihtiyaçları"nın boyutu değişmeye başladı.

İnsan davranışlarının temelinde "ihtiyaçlar"ı yatar sevgili okurlar.

"İhtiyaç"lar, insanları "davranış"a yönlendirir.

Hangi ihtiyacımız değişti ki, bizler kibar olmaktan vazgeçip, haklı olduğumuzu ispatlamak için birbirimizi incitmeye başlar olduk…!

…

İçinde bulunduğumuz hayat değişti. Yaşam şartları değişti. Sosyalleşme sürecimizdeki ilkeler, doğrular ve idealler değişti. Öyle çok şey değişti ki, sonunda en "insan olan yanlarımız" avuçlarımızın içinden kayıp gitmeye başladı… ve bizler hiçbir şey yapmadan izlemek zorundakaldık.

Önceden eve gelen misafir çocuk, evladımızın elinden oyuncağını aldığında evde kıyamet kopmazdı. Yavrularımız travma yaşamazlardı. Şimdi çocuklar bir oyuncak için travma yaşayabiliyorlar. Oysa hatırlıyorum bizim evde benzer bir manzara olduğunda annem tüm sevgi dolu sıcaklığıyla bize hızla sarılır, sesindeki yumuşacık tonla: "Aaa… siz ev sahibisiniz… onlar zaten birazdan gidecekler… siz daha sonra oynarsınız… şimdi kardeş oynasın oldu mu benim kibar yavrularım…" derdi.

…işte o anlar, kibar olmanın, haklı olmaktan daha önemli olduğunu öğrendiğimiz zamanlardı. Şimdi sanırım çocuklarımıza kibar olmanın, haklı olmaktan daha önemli olduğunu anlatmayı unutur olduk.

"Seninse çekip alacaksın…!

Kimsede hakkını bırakmayacaksın…!

Ağlıyorsa ağlasın… sana ne… ben çok para verdim… annesi de
ona alsın…" vs. şeklindeki yaklaşımlar artmaya başladı.
...

Geçmiş yaşantılarımıza baktığımızda davranışlarımızın temelinde yatan ihtiyaçlarımızı sorguladığımızda "insan" odaklı malzemelerle karşılaşıyoruz sevgili okurlar. İnsan değerliydi… insan önemliydi… ve bizim nazik/kibar olmamız önemliydi.

Düşünüyorum da birbirine had bildirme tartışmaları çok az yapılırdı. Çünkü terbiyesizlik yapanın, aslında yaptığı bu "gayri terbiye"
içerikli davranışının farkında olduğu zaten bilinirdi. Birisi sizin gözünüzün içine baka baka saygısızlık veya buna benzer bir olumsuz tavır sergilemişse hepimiz bilirdik ki, bu tür kişilerle girişilen tartışmalarda başımıza gelecek tek şey, o insanın bize daha fazla zarar vermesini sağlamaktır. Ve Anadolu tabiriyle, çamurun etrafını dolaşmayı tercih ederdik. Çünkü ya haklı olduğumuzu ispat etmek için onun malzemesiyle çalışacağız yani çamura batacağız… ya da çamura batmanın bizden uzak olmasını düşünerek "Ne yapayım… o da öyle düşünüyor…" diyerek ordan uzaklaşacağız.

Hem hepimiz biliyorduk ki, bir insanın oturmuş yapısını, patolojisini, geçmiş ihtiyaçlarını/bilinçaltı baskılarını, gelecek kurgularını… yani "O"nu… yani "kendisi"ni… yani "ben" dediği, "kendim" diye tarif ettiği "ego"sunu, ayaküstü yapacağımız birkaç dakikalık tartışmayla düzeltemeyeceğimizi.

Haklı olduğumuzu ispat etmek, haklılığımızı karşımızdaki kişiye göstereceğim diye, kibar olmaktan ve nazik davranmaktan sıyrılmak cidden çok yanlış sevgili okurlar.

Çünkü insan doğasının, insan yapısının, insan psikolojisinin ilginç yanları var. Allah(cc) bizleri o kadar muhteşem yaratmış ki… Bizler sadece Allah(cc)'ın yarattığı şekliyle "insan" olan yanlarımızı muhafaza etsek veya insanın yaratılışındaki temel ilkeleri biliyor olsak kimseyle tartışmamıza veya kavga etmemize gerek bile kalmaz.

…neden biliyor musunuz…? Çünkü inkar ettiğimiz ve içimize sakladığımız şeyler, başkaları bilmese de "gerçek" olarak durmaya devam ediyor. Yaptığımız terbiyesizliği dilediğimiz kadar inkar edelim… duruma göre gerekli olan bir tavır olduğunu söyleyip duralım… ama içimize bu şekilde gönderdiğimiz olaylar, bilinçaltımızın ve vicdanımızın birlikte harmanlaması sonucu, "aslında bize hiç de yakışmayan hatalar" olarak kodlanıyor. Yani kişi inkar etse de etmese de yanlış yaptığını biliyor…

....

İçinde bulunduğumuz hayat, yaşadığımız ülkedeki sosyo-ekonomik-kültürel şartlar belki bizlere iyi niyetli olmayı unutturmaya başladı. İyi niyetimizi unutunca, kibar olmayı da beceremez olduk. Sanki herkesin gizli kötü bir niyeti varmış gibi, sanki herkes bize kötülük yapacakmış gibi düşünmeye başladık. Psikiyatrik anlamda "Psikotik" özellikler içeren davranışlar, ne kadar korkunç/üzücü ki, hayatımızın her alanına girmeye başladı.

Derim ki sevgili okurlar… lütfen iyi niyetli olmaya gayret edelim. İnsanlara gülümseyip tebessüm etmeyi unutmayalım. Evet hepimiz
haklıyız belki. Türkiye'de yaşamak zor. Maddi zorluklar bizi değiştirdi. Ama bireysel mutluluğumuzu ve bireysel huzurumuzu, ekonomik anlamdaki değişimlere endekslersek, uzun süre daha öfkeli olmaya devam ederiz gibi görünüyor.

Öfke ve nefretin insanı çok hızlı yaşlandırdığını söylemişti bir gün nöroloji uzmanı hocam. Ve şu ilginç bilgiyi aktarmıştı yıllar önce:

Öfkeli/kızgın olduğumuzda yüzümüzdeki 32 kas harekete geçermiş. Gülümseyip tebessüm ettiğimizde ise sadece 8 kas…

Yani aslına bakarsanız sinirli olduğumuzda kendimizi hem daha fazla yormuş oluyor hem de kasları aşırı çalıştırdığımız için erken yaşlanıyormuşuz.

Anlaşılacağı gibi gülmek, sinirlenmekten daha kolay

…

Bunları neden yazdım… geçen gün dondurma sırası beklerken, önümde duran genç bir bayan, dondurmanın üzerine konulmayan çikolata sosu için yapmadığını bırakmadı.

Yapmaya çalıştığı tek şey, satıcıya ne kadar da haklı olduğunu ispat etmekti. Aslında haksızdı da… ama sırf haklılığını ispat etmek için o kadar çirkin ve nazik olmayan tavırlar sergiledi ki…

…insan düşünmeden edemiyor doğrusu… bir çikolata sosu için bu duruma düşmeye değer mi…?

…kibar olmak mı önemli…? Yoksa haklı olmak mı…?

…hangi "değişen ihtiyaçlar" bizleri bu hale getirdi…?

Sevgiyle kalın…